کتاب قوتادغو بیلیک منتشر شد

     يكي از بنيان­گزاران ادبيات تركي بعد از اسلام كه اثري مستقل به زبان تركي آ‏فريد همانا يوسف بالاساغونلو  متخلص به « خاص­حاجب» است. وي پايه ‌هاي استواري براي زبان و ادبيات تركي بنا نهاده و به خاطر همين اثرش جاودانه مانده است. وي در سال 397 هـ / 1019 م. در شهر بالاساغون كه از موقعيت فرهنگي خاصي برخوردار بود و مركز سياسي، فرهنگي و تجاري تركان قاراخان به شمار مي‌آمد از مادر زاده شد. او تحصيلات ابتدايي و عالي را پشت سر گذارده و از تمامي علوم رايج زمان بهره برده و در همه‌ ي عرصه ‌هاي علمي و ادبي شهرتي به‌سزا كسب كرده است. او فيلسوفي توانمند، متفكري توانا، محدث و مفسري عالي‌مقام و در زبان و ادبيات نيز ادیب مطلعي بوده است كه با نگارش كتاب ارزشمند«قوتادغو بيليك»   (علم سعادت) در ميان دانشمندان جهان كسب اعتبار و حيثيت كرده است. وي اين اثر را در سال 447 هـ. /1069 م. به رشته‌ي تحرير درآورده و به « تابقاچ قاراخان» خاقان امپراتوري قاراخانيان تقديم كرده است.   

 بی­تردید کتاب عظیم قوتادغو بیلیک، یکی از شاهکارهای ادبی جهان و یکی از کهن­ترین آثار اندیشه ­ای بشریت به شمار می­آید. نویسنده و شاعر بزرگ آن، از اندیشمندان و متفکران دنیای شرق است که با ادیان، فلسفه، حکمت و علوم شرق و دین اسلام به خوبی آشنا بوده و بر فلسفه­ی اندیشمندان یونان باستان، چین، هند و ایران نیز تسلط داشته است. یوسف بالاساغونلو - خاص حاجب، آفریننده­ی این شاهکار بی مانند در هزار سال پیش از این، شرایط و روحیات حکومتگران و سلاطین را به زیبایی تمام از زوایای مختلف آن مورد بحث و بررسی قرار داده و اصول حکومت را تدوین کرده است و به خاطر همین اندیشه­های تابناکش، از طرف خاقان ترکان – قاراخانیان به عنوان وزیر مشاور  برگزیده شده است و لقب "خاص حاجب" بدو داده شده است. قوتادغو بیلیک، کتاب بزرگی است که در 6654 بیت در وزن "فعولن فعولن فعولن فعول" سروده شده و هرچند که به صورت داستانی بلند نوشته شده است از دیدگاه ادبی و صنایع ادبی، سیاست و اصول آن، همچنین اخلاق، فلسفه، حکمت و غیره نیز ارزشمند و قابل تقدیر است؛ در عین حال که برای اجرائی شدن اندیشه­ های مطرح شده، زمینه­های لازم را داشته و خود تجربه­گر این اندیشه­ها بوده است. آنچه خاص حاجب در 1000 سال پیش مطرح ساخته، امروزه نیز ارزش علمی خود را حفظ کرده و در علم مدیریت امروز و در سطح آکادمیک قابل طرح و بیان است وچه بسا، بسیاری از گفته­ها و سروده­ های این عالم بزرگ در هزار سال پیش از این، صحت و استواری اندیشه ­هایش را امروز به اثبات می­رساند.

   يوسف خاص حاجب، فيلسوفي است كه با افكار و انديشه‌ هاي ارسطو، افلاطون، ابن سينا، ابوريحان بيروني و ديگران به خوبی آشناست و عمق تفكرات آنان در دست اوست و در كتابش با احترام از آنان ياد مي‌كند. ناگفته نماند كه برخي از محققين از نظر نزديكي افكار او با ابن سينا، خاص حاجب را شاگرد ابن سينا دانسته ‌اند.

قوتادغو بيليك در عين حال داستاني بلند است. داستان بدين نحو آغاز مي‌شود كه « گون دوغدو » پادشاهي عادل و عالم است. براي برقراري عدالت در جامعه و كشور خود، اصول و قوانين خوبي وضع مي‌كند. براي امور خير اقدام مي‌ كند، افراد خيّر را مورد تشويق قرار مي‌ دهد، آنانكه كار نيك انجام مي‌دهند پاداش مي‌دهد و خلافكاران به جزاي اعمالشان مي‌رسند. او عالمان را ارج مي‌نهد و با آنان به مشورت مي‌ نشيند. سمبل اين عالمان همانا « آي دوغدو » است كه وزير اوست. وزير در جواني مي‌ميرد. شاه فرزند او « اؤگدولموش » را به وزارت بر مي‌گزيند. او نیز تمثيلي از عقل و خرد و آگاهي است. او، تمامي كارها را با عقل و درايت انجام مي‌ دهد. پادشاه نظر او را درباره‌ي كيفيت و چگونگي وزير و امير، قشون، دبير و خزانه‌دار و غيره و غيره مي‌ پرسد. « اؤگدولموش» نيز مشخصات چنين طبقاتي را توضیح می­ دهد. در اينجا نه با نظرات  «اودقورموش»، بلكه با نظرات بالاساغونلو آشنا مي‌شويم. اودقورموش نيز وزيري زاهد و قناعتگر است. او، برادر اؤگدولموش است كه به جاي وي نشسته و وزير شده است. او، دنيا را زندان مؤمنان مي‌ داند و با نصايحي خوب، پادشاه را به عدل و عدالت مي ‌‌خواند. در سيماي او عالمي عابد و مسلماني مؤمن تصوير مي‌ گردد. در اينجا، ما با بينش اسلامي خاص حاجيب و مدينه‌ ي فاضله‌ ي او آشنا مي ‌شويم.

خاص حاجيب اين اثر را در سال 462 هجري به پايان رسانده است و در بيتي، تاريخ آنرا چنين بيان مي‌كند:

     ييل آلتميش ايكي اردي تؤرت يوز بيله            بير سؤز سؤيله‌ديم من توتوب سورا

 خاص حاجيب، با اين اثر گرانقدر خود، راهي براي آيندگان گشوده است و نام خود را جاودانه ساخته است. ارزش اين اثر از يك سو، بخاطر نظرات علمي ـ اسلامي مندرج در آن و وفور نصايح عالمانه، از ديگر سو بخاطر اينكه نخستین اثر مدون تركي و مستقل است بسيار بالاست.

کتاب با تدوین و ترجمه ی م. کریمی در دو جلد (جلد نخست 776 صفحه و جلد دوم در 670 صفحه) و در ابعاد وزیری توسط انتشارات اختر تبریز به چاپ رسیده است.  

www.rezahamraz.com منبع: