درویش رستم المولوی

قایناق: م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، دوره 12 جلدی، ج6، ص 432 به بعد.

 

7جی یوزایل تورک ادبیاتی نین آذربایجاندا زیروه سی اولاراق یوزلرجه لغت کتابی یازیلمیش و یوزلرجه ایره تیم اثرلر اورتایا قویولموشدور. بو حرکت لاپ آزی ایکی یوز ایل بوندان اؤنجه باشلایاراق، مقدمه الادب اثریله – زمخشری طرفیندن باشلانمیش و سونرالار 8 و 9جو عصرلر ده داوام ائتمیشدیر. بو زامانلار آزربایجان تورکلری فارسیجا و عذبجه نی اؤیره نه رک قونشو خالقلارلا باغلانتی قورماغا چالیشیرلار. آنجاق همین عصرلرده تورک سولاله لری طرفیندن ایراندا (تیموریلر، ایلخانلیلار، قره قویونلولار، آۀغ قویونلولار)، آنادولودا (گرمیان اوغوللاری، عثمانلیلار و . . .)، هندوستاندا بابور شاه طرفیندن تورک دیلینی رسمیت وئرمیشلر. سارایلار بو ایشلریله خالق ایله بیرله شیسب، تورک دیلی نین گلیشمه سینده اشتراک ائتمیشلر. بئله لیکله فارسجا و عذبجه نی اؤیرنمک ده اؤنم قازانیر. عینی حالدا تورکجه نی ده فارسلارا و عربلره اؤیرتمک اؤنم قازانیر و یوزلرجه کتاب بو ساحه لرده یازیلیر.

   8 و 9جو یوزایللر آزربایجان تورکجه سی اؤز زیروه سینه چاتاراق، ایراندا قورولان تورک دیللی سولاله لر ده اؤز سارایلاریندا تورک دیلی و ادبیاتینی قوللاناراق، ادبی و صنعت یاریشمالارینی یاپماغا باشلاییرلار. بیلدیگیز کیمی امیرتیمور ساراییندا شعر و موسیقی یلریشماسی قورولموش و آزربایجانین بؤیوک موسیقی شوناس و شاعیری عبدالقادر مراغه ای بو یاریشمانی اوتموش و اؤدوللری قازانمیشدیر. او هم شعر قوشموش و هم موسیقی یاراتمیشدیر. اوندان سونرا سلطان حسین بایقارا و دوشونجه لی وزیر اعظمی امیر علیشیر نوائی سارایی بیر ادبی و هنری اگلنجه لر مرکزینه چئویرمیش و شاعیرلر ، یازارلار و صنعتکارلار اؤز اثرلرینی یاراتمادا رقیبلریله یاریشیرلاردیر. ائله بونا گؤره بوتون صنعتلر دیرچه لیر، اؤلکه ده آبادانلیق چ.خالیر و امنیت آرتیر. بئله لیکله تاریخی پارلاق گونلری اورتایا گلیر. بونون آردیجا قارا قویونلو باشچیسی قارا یوسق و اوغلو جهانشاه حقیقی تورکجه شعر دیوانی یازاراق، بوتون تورک شاعیرلرینی تشویق ائدیر و تکجه تبریزده یوخ، بلکه بوتون ایراندا بؤیوک معمارلیق آبیده لری قورور و هامیدان آرتیق تورک دیلینی رسمیت وئریر. آغ قویونلو سولاله سینی قوران سلطان یعقوب دا اینجه صنعت و تورک دیلی نین بؤیوک رادیمچی لاریندان ساییلیر. او دا اؤز سارایینا تورک شاعیرلرینی توپلاییب، صنعتکارلار و اردم صاحیبلرینی سایغی ایله قارشیلاییر. اونون ساراییندا ملک الشعرا حبیب، مولانا شوقی تبریزی و درویش رستم مولوی کیمی شاعیر و عالیملر تورکجه نی گلیشدیرمه یه یؤنلدیرلر.

   تحفه ی حسام، صحاح العجم، ابن مهنا لغتی نین آردیجا تحفه الاخوان کیمی کتابین یازیلماسی دوغال بیر اولای ساییلیر. بو سون آدینی چکدیگیمیز اثری درویش رستم یازمیشدیر. او بو اثریله چالیشیر فار وطنداشلارا تورک دیلینی اؤرتسین.     

   درویش رستم المولوی دوقوزونجو یوزایلین آزربایجان عالیم لریندن و ادیبلریندن ساییلیر. اونون تورک دیلی نین گلیشمه سینده اوینادیغی رول اونودولمازدیر. بو عالیم ایکی کتاب یازمیشدیر: 1) تحفه الاخوان 2) وسیله المقاصد الی احسن المراصد.

   هر ایکی کتاب دا دیل اؤیره تیمی اولاراق تورک دیلینی یادلارا، اؤزه للیکله فارس دیللی لره اؤیرتمه یه چالیشیر.

   اوستده آدلارینی چکدیگیمیز کتابلارین الیازما نسخه لره الده دیر. بیز بورادا تحفه الاخوان اثرینی آراشدیرماغا و یا تانیتدیرماغا چالیشیریق. بو اثرین الیازما نسخه لریندن بیریسی اسلامی شورا مجلیسی نین کتابخاناسیندا 21792 سایی آلتیندا ساخلانیلیر. اونون عنوانی "فرهنگ فارسی – ترکی" دیر. بو کتاب 7 کتاب کیمی اولور. بونلارین آلتی سی، لغت کتابی اولاراق سؤزجوکلری احتوا ائدیر. آنجاق یئددینجی کتاب تورک دیلی نین اؤیرنمه یی و اونون گرامری دیر. چکیجی بیر نوکته بودور کتابین اؤزوندن و یا داها دوزگون الیازمادا شاعیرین آدی، کتابین آدی، شاعیرین یاشاییشی ایله تانیش اولوروق. او، کتابین آدینی تحفه الاخوان آدلاییر و یازی ایلینی ده آنلادیر:

بـا عنـایـات خـدای ذی المــتن

شد تمام این تحفه الاخوان من

بیستــم روز ربیـع اولـست

هشت صد هفتاد هشت اندر سنن.

   بئله لیکله کتابین یازی تاریخی 878 ایلی اولور. یاشاییشیندان اونو اوچ اوغلو اولدوغونو دا آنلاییریق. هابئله اوستادینی شیخ ادهم ابن شیخ صنم – حاجی فنائی النکوری آدیلا تانیندیغینی سؤیلور. درویش بو اثری اوستادی آدینا یازدیغینی دا دئمه یی اونودماییر. همین کتابدا شاعیرین باشقا کتابی دا تانیتدیریلیر. بو ایکینجی اثرین آدی وسیله المقاصد الی احسن المراصددیر و بوگون آراشدیریجیلار بو کتابین بیر الیازماسینی تورکمنستانین کؤچ آدلی بیلیم یوردونون کتابخاناسیندا اولدوغونو سؤیله ییرلر. بو کتابی درویش رستم اوشاقلارا فارس دیلینی اؤیرتمک اوچون یازمیشدیر. بیلیریک بو زامانلار مکتبلرده قرآن اؤیرنمک گره کلی ایشلردن ساییلیردی. شاعیر بونو دوشونور کی تورکجه و عربجه نین سانیندا فارسیجانین دا اؤیرنمه سی گره کدیر. اونا گؤره ده بو اثرین یازماسینا همت گؤسته ریر.

   تحفه الاخوانین باشقا الیازمالاری دا واردیر و بو الیازمالارین چوخو 9جو یوزایلده یازیلمیشدیر. کتابدان آلدیغیمیز معلومات گؤسته ریر کی درویش رستم دیل اؤیره تیمی ساحه سینده گوجلو بیر عالیم و ماهر بیر اوستاددیر. او، دیل اؤیرنمه سینی نثردن علاوه شعرده ده باجاریر.

   تحفه الاخوان 5 بابدان عبارتدیر: بیرینجی باب مصدرلر، ایکینجی باب مثل لر، اوچونجو باب اسم لر، دؤردونجو باب ضمیرلر و ادوات و بئشینجی باب عددلر ساحه سینده دیر. بورادا بیر سیرا علمی باخیشلارینی د ا نظم ایله یازمیش و نثر ایله نظمی بیر – بیرینه قاتمیشدیر. اونون گوجلو قلمینی ائله بورادان گؤرمک اولور. او، بیرینجی باب یا بؤلومو بئله باشلاییر:

چون اوزانه مصدر اولوبدور باب        

نوله گر اولور ایسه صدر کتاب.

مصادر نَدیر آونی دئییم سنه

قولاغون اگر توتارسان منه.

کی ائشیت اؤیودوم سن ای ذوفنون

دئییل مصدر او که اولمایا سونی نون.

بولاردیر مثالی دئیرم ای حسن

بریدن، پریدن دخی بیختن.

(الیازمانین 143جو صفحه سی)

   بو کتابدا بیرینجی بؤلومده 300 مصدری آچیقلاییر و ایکینجی کتابدا 1500 مصدری تانیتدیریر. بورادا اولان مصدرلرین بیر سیراسی بوگون دانیشیق دیلیمیزدن اوزاق دوشسه ده، گره کلی بیر مصدرلر ساییلیرلار. بونلاردان بیر نئچه سینی سایماق اولار:

   طپمق ]تاپماق[ (پرستیدن)، کویمک ]کؤیمک[ (پاییدن)، قپرمق  (انگیختن)، اسرکمک(بخشودن)، اوصّی کتمک (بیهوش شدن)، الچقلق کسترمک ]آلچاقلیق گؤسترمک[ (تواضع کردن)، اَپسَم اولمق (خاموش شدن)، اَرشمک (رسیدن)، ارو دورمق (ورخاستن)

   یئنه چکیملی بیر نوکته لردن بیری فعل لرین اسم لر کیمی جوع باغلاماسی دیر کی جمع المصدر آدیلا توپلاییر:

انجتمکلکلر ]اینجیتمک لیک لر[ (آزردنیها)، اوکرنمکلکلر ]اؤیرنمک لیک لر[(آموختنیها)، صنمق لقلر ]سیناماق لیقلار[(آزمودنیها).

آردیجا نفی المصدر عنوانی آلتیندا مصدرلرین منفی حاللارینی یازیر:

صنممق لق (نیازمودن) ، کترممکلک ]گتیرمه مک لیک[ (نیاوردن)، دوغره ممق لق ]دوغراماماقلیق[ (نیاغشتن).

سونرا زمان فورمالارینا باشلاییب ماضی فورمونو آچیقلاییر و مصدرلری گئجه جئ زامانیندا صرف ائدیر:

یرتدی ]یاراتدی[(آفرید)، یرلغدی ]ییرلادی[ (آمرزید).

آردیجا جمع الماضی نی گتیریر و مثاللار گؤسته ریر:

یرتدیلر ]یاراتدیلار[ (آفریدند)، یرلغلدیلر (آمرزیدند)، بزه دیلر (اراییدند)

و یئنه بئله سینه داوام وئریر:

"مخاطب الماضی" : یرتدوک ]یاراتدین[ (آفریدی)

"جمع مخاطب الماضی": یرتدوکز ]یاراتدینیز[ (آفریدید)، یرلغه دکوز ]ییرلاغادینیز[ (آمرزیدید)

"نفس متکلم وحده" : یرتدم  ]یاراتدیم[ (آفریدم)، بزه دم ]بزه دیم[ (آراستم)، دکلندم  ] دگلندیم[(آرامیدم)

"نفس متکلم مع الغیر": یرتدق ]یاراتدیق[ (آفریدیم).

 بوندان سونرا مستقبل یا گله جک زمانا دؤنور و ماضی فورمالار یانیندا، مستقبل دئیه رک فورمالارینی گتیریر و بئله لیکله مقایسه یا تطبیقی حاللارا دا میدان آچیر:

فرم ماضی: بزه دلر (آراییدند)، بزه دوک  (آراییدی)، بزه دم (آراییدم)، بزه دوک (آراییدیم)، بزه دوکوز(آراییدید)

فرم مستقبل: بزه یه (بیاراید)، کیرو کله ]گئری گَله[ (باز بیاید)، قورقه ]قورخا[ (بترسد)، ییرته (چاک بکند)، اشغه کده (فرو بشود)، دپمه اوره (لگد بزند)، اوخشیه (بنوازد)

"جمع المستقبل": بزه یلر (بیارایند)، دکلنه لر (بیارامند)

"مخاطب المستقبل": بزه ده سن (بیافری)، یرلغیه سن (بیامرزی).

"جمع مخاطب المستقبل": بزه یه سز (بیارایید)، دکلنه سز (بیارامید)

"نفس متکلم وحده": یردم ]یارادام[ (بیافرم)، یرلغیم (بیامرزم)، دکلنم (بیارامم)

"نفس متکلم مع الغیر": بزه ده وز (بیافریم).

 بونون دالیجا حال زمانینا باشلاییر و بو زمانی دا اؤیره دیر و همان مثاللاری حال زماندا ایشه آپاریر:

حال: یره در (میافرد) ،

"جمع الحال": بزه یلر ]بزه یه لر[ (می آرایند).

"مخاطب الحال" : یره درسن (می افری) ]می آفرینی[، شمدی بزرسن (می آرایی).

"جمع مخاطب الحال": بزرسیز (می آرایید).

 "نفس متکلم وحده": یره درم(می افرم)، بزه رم ( می آرایم). 

 "نفس متکلممع الغیر":  یرادیرز (می آفریم).

 

سونرا امری حاللارا چاتیر:

امر: یرد ]یاراد[ (بیافر)، یرلغه (بیامرز)، بزه (بیارایی).

جمع الامر: بزک (بیارایید)، دکلنوک (بیارامید).

 النهی : یرتمه (میافر)، یرلغمه (میامرز)، بزه مه (میارای)، دکلنمه (میارام).

جمع النهی: بزمک ]بزه مه یین[ (میارایید)، دکلنمک  ]دگلنمه یین[ (میارامید).

النفی: یرتمز (نمی افرد) ، یرلغمزز (نمی آمرزد). جمع النفی: بزه مزلر (نمی ارایند).

 

   اسم بؤلومونده یئنی لیکلره شاهید اولوروق. بورادا 3000 آد گتیریر. بونلارین بیر سیراسینی گتیرمکله دقتینیزی اونلارا چکیرم:

طمو (دوزخ)، قز قرنداش (خواهر)،  قرنداش (برادر)، اولچک (پیمانه)، پنبق (پنبه)، ششته جی (بربط زن)، بای (توانا)، اوق قابی (تیردان)، قونموش اوق (تیر خدنک)، دولبند (دستار)، کویکو (داماد)، قاصق (زنهار)، کوکس (سینه)، کورشجی (کشتی کیر)، اوصلو (هوشمند)

   بونلاری مثال گتیرمکدن منشور آنادیلیمیزین دورومونو 9جو یوزایلده نئجه اولدوغونو بیلمکدیر، عینی حالدا یازی طرزی ایله ده تانیش اولماق. هابئله درویش زستم ین شعر دیلی ایله تانیش اولماق اوچون ده بیر بالاجا بؤلومو گتیریریک:

مضمراتین حالنی بلمک دیلرسن بی ریا

غایبین شیندر ضمیری حاضرین بی شک تا.

گفتمش دیسن آنا دیدمدمکدر بی گمان

گفتمت دیسن دئمک اولور که دیدم بن سکا(سنه).

یتمدر دایم ضمیری قندسه متکلمین

واحدینده و مع الغیرینده بی چون و چرا.

گفتم و گفتم دیدوکم ندر برسن بنا

بن دیرم کیم دیدم و دیدین ائشیت سؤزوم مها.

پارس دیلینده ایکی معنیه محصوردر

یا خطابیچون گلور یا وحدتیچون بلک یا.

کاملی دئمک اکی معنیه یرر ای خبیر

بیر بر کامل دئمکدر بیر کاملسین شها.          

بترنه اسمه لفظ تر اولشسه اول تفضیل اولور

کاف اولشسه لیکن اول تصغیر قیلور اقتضا.

بهتر و مهتر دئمک یا که دئمکدر اولورق

سن بو معنیدن دگلسین غافل ای عاقل فتا.

نازیجک جانک دئسن بر دلنوازه سن همین

نازک یم جانجوغز دیمش اولورسین ای کیا.

کی دورش ای گوزلوم نوری کتابی یاد قیل

تا که جان رستم درویش سندن شاد اولا.

خاطرینده طوت بو ابیاتی که قیلدیقده خطور

شاید اولاکم قیلاسین شاعرینه بیر دعا.