قوتادغو بيليگده دؤولت فيكري

گوگهان ييلماز

كؤچوروب اويغونلاشديران: عباس ائلچين

                      

 اؤزت 

      بالاساغونلو يوسوف طرفيندن 1069/1070 ايللرينده قلمه آلينميش اولان قوتادغو بيليگ، تورك دؤولتي’ نين كؤكه‌نينده اولان ‘بوزقير آتلي كولتورو’نون دؤولت ذهنيتيني تئوري‌لشديرمه چابالاريندان بيري و ان ديقته دگر اولانيدير. ايسلامي دؤنمه عاييد اولماقلا بيرليكده اؤزوندن اؤنجه‌كي  گلَنگي اؤنه چيخاران اثر، بو يؤنو ايله، ايسلام دؤولتلرينده يازيلميش اولان ديگر سياستنامه‌لردن آيريلير. الده‌كي  چاليشما؛ قوتادغو بيليگ’ده يئر آلان دؤولته ايليشكين قاورام و گؤروشلر چرچيوه‌سينده، بير دؤولت تئوريسي‌نين آنا چيزگيلريني بليرله‌مگي آماجلاميشدير. سونوجدا، قوتادغو بيليگ’ده كي  دؤولت دوشونجه‌سيني بليرله‌ين آنا عونصورلر اولاراق بونلار تثبيت ائديلميشدير:

1. حاكيميتين قايناغي تانريسال، بونونلا بيرليكده، سياسي دوزن دونيوي‌دير.

2. حاكيميت بير كيشيده توپلانميش آنجاق كيشي‌نين ايقتيداري قانونلا سينيرلانديريلميشدير.

 3. دؤولت، ايدئال بير ‘دونيا دؤولتي’ (اونيوئرساليزم) اولاراق تاسارلانميشدير. 

 

 آچار كلمه‌لر: تورك دؤولت گلَنگي، دونيا دؤولتي، حؤكمدار، قوت، تؤره 

 

  * بو مقاله، قوتادغوبيليگ فلسفه-بيليم آراشديرمالاري درگيسي’نين مارت 2006 تاريخلي 9. ساييسيندا ياييملانميشدير. 

     

  سياسي حاكيميت 

       تورك دؤولت گلَنگي اوچون تيپيك اولان بير دوروملا قوتادغو بيليگ’ده ده قارشيلاشيريق: حاكيميت بگه تانري طرفيندن وئريلميشدير[1]. بو دوروم تك باشينا بير آنلام ايفاده ائتديگي كيمي، تورك دؤولت گلَنگي‌نين سوركليليگيني گؤسترمه‌سي آچيسيندان دا اؤنمليدير. عئيني تانري’يا اينانان توپلوملاردا، تانري’نين حاكيميتين گوونجه‌سي اولماسي (ياپيلماسي) سياسي اوتوريته‌نين قونومونو اولدوقجا گوجلنديرمكده‌دير. چونكو، اوتوريته‌يه قارشي اولابيله‌جك بير باش‌قالديري‌نين، سياسي سونوجلاري اولدوغو قدر، ديني سونوجلاري دا واردير و بئله‌سي بير دورومدا بونلارين دا گؤزه آلينماسي گره‌كير. حاكيميتين تانري’دان آلينميش اولدوغونا داير اينانج، قوتادغو بيليگ’ده هئچبير يورومو گره‌كديرمز بير آچيقليقلا ايزله‌‌نير: 

   " تانري فضلي ايله سنه نه قدر ياخشيليق ائتميشدير... قالاباليق خالق اوزه‌رينه سني حاكيم قيلدي؛ ديلك و آرزولاريني وئردي و فرمانلاريني يوروتدو... تانري قوللاريني سنه مؤحتاج ائتدي " [2]

   " بو بيليك گوجونه سن اؤز ايستگينله ائريشمه‌دين؛ اونو تانري اؤز فضلي ايله سنه ائحسان اتئدي. لوطف ائده‌رك سنه بو بگليگي وئردي " [3]

       يوسوف، ديني ياخشي بيلن اينانميش بير موسلمان و بير آيدين اولاراق  " بگلر حاكيميتلريني تانري’دان آليرلار " [4] دئمكده‌دير. اگر داها سونرا حاكيميتي بير سويون تك‌الينه وئرمه‌ميش اولسايدي، بونو؛  " باشينيزا بورنو حلقه‌لي بير كؤله گئچسه‌ده ايطاعت ائدين "  دئين بير دين ايله باغداشديرماق مومكون اولابيله‌جكدي. آنجاق بو حالي ايله دؤولت گلَنگي‌نين يعني بير دينه ان چوخ ديره‌نن كولتور عونصورلريندن بيري اولدوغونو گؤسترير كي، اولدوقجا اؤنمليدير. تانري ساده‌جه بگليك و حاكيميت دئييل، بونلاري الده توتماق اوچون گركلي اولان ديگر شئيلري ده وئرير:  " ائي دؤولتلي حؤكمدار، تانري سنه قوت وئردي " [5]؛  " تانري كيمه ياخشي طبيعت و ... قيسمت وئريرسه ... دونيا ... اونون اولور " [6]؛  " تانري كيمه بگليك وئريرسه ... عاغيل و كؤنول ده وئرير " [7]؛  " تانري كيمي بگ اولاراق ياراتماق ايسترسه ... اويغون تاوير و حركت ايله ... قول قاناد وئرير " [8]. 

      سياسي حاكيميتين قايناغي دا -بئله اولونجا- مشروعيتين گۆونجه‌سي ده تانري’دير. بو، ايسلام اؤنجه‌سي تورك دؤولتلرينده ده بئله‌ايدي. يالنيز بونا ائك اولاراق اسكي تورك دؤولتلرينده افسانوي سوي ايله آتالار دا سياسي حاكيميتين مشروعيتي‌نين تمللنديريلمه‌سينده اؤنملي بير رول اويناييردي. بونون قوتادغو بيليگ’ده تاماميله اورتادان قالخديغيني سؤيله‌مك گوجدور، آنجاق اولدوقجا سيليك‌لشميشدير. قوتادغو بيليگ’ده ده  " بگ دوغاركن، بگليكله دوغار " [9]. باباسي بگ اولانين اؤزو ده بگ اولور[10].  " بگليك اوچون اينسانين ايلك اؤنجه اصيل سويدان گلمه‌سي گره‌كير " [11] دئييلير. قاراخانليلار’ين اؤزلريني افسانوي افراسياب سويوندان سايديقلاريني و حؤكمدار سولاله‌سي‌نين  " افراسياب-اوغوللاري "  عونوانيني داشيديغي بيلينمكده‌دير[12]. نه وار كي، بو دوروم قوتادغو بيليگ’ده بئله‌سينه ايشلنمه‌ميشدير. بونونلا برابر، ايصرار ائديليرسه ايزله‌نه‌بيله‌جك سيليك ايزلر تاپماق مومكوندور: قوتادغو بيليگ’ده ‘آدين اؤلومسوزلوگو’ و ‘ياخشي آد بوراخماق’ سون درجه اؤنمسنميشدير. بو؛ آتالار روحونا اولان اينانجين بير اوزانتيسي اولسا گركدير. ياخشي تؤره‌ده بيلگه و آلپ آتالاردان ميراث قالميشدير[13]. آلپ ار تونقا تورك بگلري‌نين ان مشهورو اولاراق آنيلير[14] و اؤيودلري مؤعتبر/معتبر/ سايلير[15]. قاشقارلي’نين لوغات’ي ديشيندا 11. يوزايلده و سونراسينداكي قايناقلاردا هئچ راستلانمايان ‘اؤتوكن’ قوتادغو بيليگ’ده اؤزونه يئر تاپابيلميشدير[16]. ان ديقت چكيجي اولاني ايسه، حؤكمدارا ‘بوزقورد’ دييه خطاب ائديلميش اولماسيدير[17]. 

       بوتون بونلارين اسكي دؤنملرين ميراثي اولدوغو آچيقدير. آنجاق آنلاشيلان او كي، حاكيميت حاقي‌نين تمللنديريلمه‌سينده ‘تانري’ يئترلي بير گرَكچه گؤرولموش و باشقا يولا باش وورولماميشدير. بونو قاراخانليلار’ين، ساده‌جه يؤنتيجي سولاله‌سي‌نين دئييل، خالقي‌نين دا موسلمان اولدوغو بير دؤولت اولماسينا باغلاماق مومكوندور. اسكي تورك دؤولتلرينده تبعه آراسيندا چوخ فرقلي اينانجلارا راستلاماق مومكوندو و بوزقورد افسانه‌سي كيمي زامان دينين باغلاييجي ايشله‌ويني ده گؤروردو. 

      قوتادغو بيليگ’ده خاندانليق قوروملاشميش بير ياپيدير[18]. بونا باخماياراق بگ اولاجاق كيشي‌نين بيلگيلي[19] اردملي[20] و جسور[21] اولماسي‌نين ايستنمه‌سي وراثت اوصولونون تام بليرلنمه‌ميش اولدوغونو گؤسترير. عاييله‌دن شرطلري ساغلايان هرهانسي بيري ترجيح ائديله‌بيلير. بو دوروم دا اسكي تورك دؤولت گلَنگي‌نين بير اوزانتيسيدير. بيلينديگي كيمي، بابادان اوغولا وراثت گؤك‌تورك عاييله و دؤولت گلَنگي‌نين ده تملي ايدي. بونا باخماياراق ايشبارا قاغان قارداشي‌نين، اؤز اوغلوندان داها آلپ و بيلگه اولدوغونو گؤره‌رك، يئرينه قارداشي‌نين گئچمه‌سيني وصيت ائتميشدي[22] ايشبارا’نين اؤزو ده، آپاريلان موزاكيره‌لر سونوجوندا، دؤرد قاغان اوغلو ايچريسينده ان بيلگه و موقتدير/مقتدر/ اولاني قبول ائديليب سئچيمله ايش‌باشينا گتيريلميشدي. 

       قوتادغو بيليگ’ده -گلَنگه اويغون اولاراق- بگ، تانري’ني تمثيلن، دونيانين بگي قبول ائديلير[23] و بيليك ده قوتسال سايلير[24]. اؤنملي بير آييريمدير كي؛ بيليك قوتسال سايلماقلا بيرليكده، بگ -گلنكده اولدوغو كيمي - قوتسال دئييلدير. تورك دوشونجه گلَنگينده؛ كيشيلر قوتلو اولابيلير، آنجاق ياراديليشلاري و ووجودلاري -چين ايمپاراتورو ويا بودا’نين ووجودو كيمي- قوتسال اولانمازدي. قوت، تانري’نين بير باغيشي اولماسي ندنييله اصلي و ياپيسي باخيميندان قوتسالدير. كيشييه ده قوتلولوق وئرير؛ فقط قوتسالليق وئرمز[25]. چونكو گئچيجيدير، الدن ‌وئريله‌بيلير. ايشده، بو الدن وئرمه شرطلري بگليگين‌ده ‌سينيريني بليرلر. تؤره، بگليكدن اوستوندور و سينيري بليرله‌‌‌ين ده اودور: 

   " بيليك چوخ ياخشي بير شئيدير، فقط داها ياخشي اولان تؤره‌دير و اونو دوغرو تطبيق ائتمك لازيمدير " [26]

   " ظاليم آدام اوزون سوره بگليگه صاحيب اولانماز؛ ظاليمين ظولمونه خالق اوزون سوره دايانانماز " [27]

  بونونلا برابر، تؤره‌نين كيشيسل مشروعيتي سينيرلاماسي سوي مشروعيتينه بير خلل گتيرمز. تاريخ بويونجا اؤرنكلري گؤرولدوگو كيمي؛ بير كيشي تختيندن ائديلسه بئله، خاندان ديشيندان بير حؤكمدار آراييشي سؤز قونوسو ائديلمز. بونونلا بيرليكده؛ يؤنتيمده خاندان تك‌الي‌نين، تورك دؤولت گلَنگينده حؤكمدار اوتوريته‌سي‌نين قانونلا سينيرلانديريلماسي كيمي ايلري و اينساني بير اويغولامانين يانيندا اؤنمسيز قالديغي گئرچكي ده گؤزدن اوزاق توتولماماليدير. ايران دؤولت گلَنگينده، حؤكمدارين موطلق اوتوريته‌سي قانونون دا اوزه‌رينده‌دير. عدالت حؤكمدارين بير لوطفودور و اونون موطلق اوتوريته‌سيني سينيرلايان اوبژئكتيو قوراللار شكلينده مادّه‌لشمه‌ميشدير. پندنامه يازارلاري، اينصاف و حئلم تلقين ائتمكدن باشقا يول تاپا بيلمه‌ميشديلر[28]

       قوتادغو بيليگ’ده دؤولت ايله اينسان بدني آراسيندا بير بنزرليك قورولور؛  " كؤنول بگدير، ووجود ايسه قول و اسيردير " [29] دئييلير. بوندان چيخاريلماسي گركن، تبعه‌نين قولا بنزه‌ديلديگينه ايليشكين بير يوروم دئييلدير. اوندا، بيزي سياست فلسفه‌سي‌نين ان اسكي دارتيشمالاريندان بيرينه گؤتوره‌جك بير يؤن واردير. ووجوددا هر اورقان آنجاق بللي بير گؤروي يئرينه گتيره‌بيله‌جك ايشله‌وسل‌ليگه صاحيبدير و هئچبير اورقان، بير ديگري‌نين گؤرويني گؤرنمز. بو دوغالدير. دؤولت ايله بو تور بير ياپي آراسيندا بنزرليك قورمانين سونوجلاري بيزي، يؤنتمه بيلگيسي‌نين اؤيرديليب اؤيرديله‌مه‌يه‌جگي دارتيشماسينا گؤتورور.  " بو بيليك ايشيني هميشه بگلر بيلير " [30] دئييلير. ساده‌جه بو ايفاده‌دن يولا چيخيليرسا، چوخ قولاي و دوغرولوغو دارتيشيلير بير سونوجا واريلير. بو ايفاده‌ني تعقيب ائدن جومله‌لرده  " تانري كيمي بگ اولاراق ياراتماق ايسترسه، اونا اؤنجه موناسيب تاوير و حركت ايله عاغيل و قول قاناد وئرير " [31] دئييلمكده‌دير. نه وار كي، بو جومله يئني بير سورون گتيرمكده‌دير: وئريلن تاوير و حركت ايله آغلين نيته‌ليگي ندير؟ بو سورونو يئترلي وئري اولمادان يانيتلاماق زوردور. يوخاريداكي سؤزلرين صاحيبي، حؤكمدارين خيدمتينده اولان اؤيدولموش’دور. ايلگينج اولانسا، حؤكمدارين بونلارا قارشيليق آشاغيداكي سؤزلري سؤيله‌مه‌سيدير: 

   " من ايش ياپان اينسانام، سن ايسه اونو گؤرن اينسانسان؛ ياپان آدام ايشي‌نين نئجه اولدوغونو گؤرندن اؤيرنير. تانري سنه عاغيل و كؤنول وئردي؛ عاغيل و بيلگي سايه‌سينده سن ايشلري سوكونتله اله آليرسان. كيچيكليگيندن بري هميشه منيم خيدمتيمده اولدون؛ گؤروب اؤيرنه‌رك، ياخشي قانونلار الده ائتدين. بوتون ايشلري آرتيق سن آنلادين و قاورادين " [32] .

  هر ايكي طرفين سؤزلري بير آرادا دگرلنديريلديگينده، اوگدۆلميش’ون سؤزلري‌نين سايغيدان قايناقلانديغينا حوكم ائديله‌بيلير. تانري’نين وئرديگي ‘عاغيل’ حاققيندا واريلان نهايي حؤكم بودور:  " بگ خالقي بيلگي ايله الينده توتار؛ بيلگيسي اولمازسا، عاغيلي ايشه ياراماز " [33]. بو سؤزون ده اوگدۆلميش’ه عاييد اولماسي، اؤنجه‌كي  سؤزلرين سايغيدان قايناقلانديغي ايديعاسيني دستكلر. سونوج اولاراق، جسارتله ساوونابيليريك كي؛ شرطلريني تام اولاراق بليرله‌يه ‌بيلمه‌نين گوجلوگونه باخماياراق، ‘يؤنتمه بيلگيسي’ اؤيرديله‌بيلير. ذاتن اليميزده كي  كيتاب دا بو آماجلا يازيلميشدير. آنجاق بو بيلگي اؤيره‌نيلمكله بگ اولونماز. چونكو بگليگين آراديغي باشقا اؤزلليكلر ده واردير: خاندان سويوندان اولماق و اؤزنه اؤزگو اردملره صاحيب اولماق. بونلارا دئييل ده، ساده‌جه يؤنتمه بيلگيسينه صاحيب اولانلار، آنجاق بگلره يارديمجي اولماق اوچون وارديرلار[34]

      كيشيلرين توپلومسال قونوملارينا گؤره اردملره صاحيب اولدوقلارينا ايليشكين اينانج سياسال سيستمين ده اؤنملي بير عونصورودور و توپلوم ايله دؤولت ياپيسيندا سانيلاندان داها بؤيوك بير رول اويناميشدير. هركسين اؤنونه قونان هدف، اردملي اولماق، آنجاق اؤز اردميني گئرچكلشديرمكدير. ايدئال دوزه‌نين آماجلاديغي؛ هركسين اؤزنه عاييد اولان آلاندا اولماسي و بورادا بيلگي، يئتنك و اردملريني ان يئتكين سينيرينا ائريشديرمه‌سيدير. اؤرنگين، بير عسكرين اردمي، گركديگينده اؤلومه آتيلماقدير. بو، اونو آلانيندا قهرمان ائدر؛ اويسا، تيجارت آلانينا گيرديگينده بو اردمي اونا هئچبير شئي قازانديرماز. بگليك ارد‌مي ايسه، ساده‌جه خاندان اويه‌لري‌نين ماياسينا قاتيلميشدير. 

      قوتادغو بيليگ’ده ‘ائل’ قاورامي يئر يئر ‘سلطنت’ آنلاميندا دا قوللانيلميشدير[35] . سياسي ايقتيداري ايفاده ائتمك اوزره ‘ارك’ قاورامي دا قوللانيلميش اولماقلا بيرليكده، ديقت چكن حؤكمدارين الينه تشبيه ائديلديگي دوشونوله ‌بيله‌جك اولان و ايچينده ‘ال’ سؤزونو ده بارينديران ‘الي اوزون’ تعبيريدير*. بو آدلانديرما، دؤولت ايله حؤكمدارين، بللي بير اوراندا اؤرتوشموش اولاراق دوشونولدوگونو گؤستره‌بيلير. آنجاق، بئله بير اؤرتوشمه وارسا بئله، بو ياپيجا دئييل، ايشله‌وجه‌دير. حؤكمدارين عونواني اولان ‘ائليگ’ قاورامي دا بونو گؤسترير. 

    

  دؤولت و توپلوم ياپيسي 

      حؤكمدار دؤولتين باشيدير. بير چوخ عونوان داشيماقلا برابر اونا گئنلليكله ‘بگ’ دئيه خيطاب ائديلير. دؤولت ياپيلانماسيندا آرتيق شهر كولتورو بليرله‌ييجيدير. اسكي گلَنگين بير دوامي اولاراق حؤكمدارين اوتوردوغو شهره ‘اوردو’ آدي وئريلير[36]. حؤكمدار دؤولتله اؤزدشلشميش كيميدير. بگ، كيشيسل چاغريسينا اولومسوز يانيت وئرن اودقورميش’ين تاوري قارشيسيندا اؤزونو، سياسي ايراده‌سي يارالانميش كيمي حيس‌ائدر[37]. خاندانليق قوروملاشميشدير[38] بونونلا بيرليكده، ان بؤيوك اوغولون (primogentius) ويا خاندانين ان ياشلي اويه‌سي‌نين (senioratus) حؤكمدار اولاجاغينا داير بير قورال يوخدور. اؤزوندن اؤنجه‌كي  تورك دؤولت گلَنگينده اولدوغو كيمي، خاندانين بوتون اويه‌لري حؤكمدار اولا بيلمه حاق و يئتكيسينه صاحيبدير[39]. 

      كيتابين (دؤرد قاورامي تمثيل ائدن) دؤرد قهرمانيندان ‘قوت’و تمثيل ائدن آي-تولدي و ‘عاقيبت’ي تمثيل ائدن اودقورميش’ين، كيتاب سونلانمادان اؤله‌رك قونودان چيخمالاري و ‘عدالت’ي تمثيل ائدن گون-توغدي ايله ‘عاغيل’ي تمثيل ائدن اوگدۆلميش’ين وارليقلاري‌نين دوامي، آليشيق اولونمايان بير يوروم اوچون جسارت وئرمكده‌‌دير: بو اوست-قونو ايله آنلاديلماق ايسته‌نن، دؤولتين دايانديغي اساس ايلكه‌لرين گئچيجي اولان ‘قوت’ دئييل، قاليجي اولان ‘عدالت’ ايله بيرَيسل اولان ‘زوهد’ دئييل، تۆرسل اولان عاغيل اولدوغودور. 

       اسكي تورك سياست و دؤولت آنلاييشي، ايچدن بؤلونمه و ديشدان ايشغال ائديلمه تهديدلرينه قارشي دؤولتين آياقدا قالابيلمه‌سي اوچون آلينماسي گرَكن اؤنلملره گؤره بليرله‌نيردي[40]. بو آنلاييش، تاريخينده هر ايكي دورومو دا ياشايان، قاراخانليلار’دا دا دوام ائتميشدير. بونون ايزلري قوتادغو بيليگ’ده ده آچيقجا گؤرولور. دؤولتين تمل يؤنتيم ايشله‌ولري، عسكر، خزينه و عدالت تمللرينه دايانان دؤولت آنلاييشينا گؤره بليرلنميشدير. بونا گؤره، بگين اؤزلليكله اوچ تور مأمورا ائحتيياجي واردير: قيلينج قوللانان عسكر، دؤولت ايشلريني دوزنله‌ين بيلگيلي وزير و دؤولتين گلير-گئدر حسابيني ياخشي توتاراق خزينه‌نين دولماسيني ساغلايان ذكي و بئجريكلي كاتيب[41] . دؤولت ايشلري‌نين موطلقن زامانيندا گؤرولمه‌سي گره‌كير[42] و بگ اؤز باشينا بونجا ايشين آلتيندان قالخانماز[43]. بو گرََكچه‌ ايله دؤولت ايشلري، سايلان مأمورلار آراسيندا پايلاشديريلميشدير. بو اوچونو بير آرايا گتيربيلن بير بگ، ايستكلرينه قاووشموش دئمكدير[44].اصلينده، دؤولت ايشلريني فئعلن يورودن بونلاردير. بونلارين ديشيندا قالان بير سورو اينسان، حال و تاويرلاريني بو اوچونه اويدورورلار[45]. بو دوروم دؤولت ياپيسي‌نين، حؤكمدارين ايقتيداريني يايماسي، فقط موطلق اوتوريته‌سيني قوروماسييلا شكيل‌لنديگيني گؤسترير[46]. هرشئيه باخماياراق حؤكمدارين موطلق اوتوريته‌سينه دايانان بو دؤولت سيستمينده، يئتكي صاحيبي‌نين خالقا، گوجلونون ضعيفه قارشي ظولمونو و سو ايستئعماليني اؤنله‌مه آنلاميندا آنلاشيلان عدالت، حؤكمدارين ان اؤنملي گؤروي ساييلميشدير[47]. بئله بير آنلاييشين اۆرونو اولاراق، ايسلام اؤنجه‌سي و سونراسي دؤوورلرده، تورك خاقانلاري‌نين دؤولتين تمثيلجيسي صيفاتي ايله ‘يولاق’ و ‘دار-ال-عدل’ (ديوان-اي مظاليم)’ آدلي محكمه‌لرده خالقا شخصن عدالت داغيتديقلاري بيلينمكده‌‌دير[48]. يوسوف’ون ياشيدي اولان نيظام -ال-مولك مشهور سياستنامه’سينده، سولطان’ين هفته‌‌ده ايكي گون عدالت ديواني قورماسيني بير زورونلولوق اولاراق گؤرور و گركچه‌سيني‌ده  " سولطان’ين مظلوملاري شخصن دينله‌ديگي و سوروملولاري تعقيب ائديب جزالانديرديغي مملكتده دويولورسا، ظاليملار قورخاراق اللريني خالقدان چكرلر "  دئيه‌رك آچيقلاماقدادير[49]. 

      قوتادغو بيليگ’ده يوكسك درجه‌لي دؤولت مأمورلاري‌نين آدلاري تك تك سايلماقدادير[50]. دؤولت مأمورلاري‌نين تصويري، دؤولت آنلاييشينا ايليشكين بير چوخ ايپ‌اوجو وئرمكده‌‌دير: بيرينجيسي، هر نه قدر ‘تايانقو’ ايسلام’ين قبولوندن سونرا ‘حاجيب’ اولموشسا دا[51]، ايل‌ باشي، اينانج بگ، چاغري بگ، تيگين بگ، چاولي بگ، ياوقو، يوقروش، ار-اؤگي اؤرنكلرينده گؤرولدوگو كيمي مأمورييت عونوانلاري توركجه’دير. بو، ايسلام’ين قبولوندان سونرا 150 ايل گئچمه‌سينه باخماياراق، دؤولتين ايسلام اؤنجه‌سي گلنكله باغلاريني قوپارماديغيني گؤسترير. ايكينجيسي، قاشقارلي’يا گؤره يوقروش، توركلر’جه خالقدان اولوب وزيرليك درجه‌سينه چيخان كيمسه‌دير و خاقاندان بير درجه آشاغيدير.  " بير فارس’ا ياخود باشقاسينا -گئنيش وارليقلي اولسا بئله- بو لقب وئريلمز " [52]. توركلر، ايسلام’ي فارسلار’دان اؤيرنمه‌لرينه و فارس كولتورونون ائتكيسينده قالمالارينا باخماياراق، اؤز دؤولت كولتورلريني اونلارينكيندن گئري گؤرمه‌مكده‌‌ديرلر. داها اؤنمليسي ايسه، خالقدان بيريسيني ان يوكسك درجه‌لي مأمورييته گؤتوره‌جك يوللاري دؤولتين آچيق توتموش اولماسيدير. اوچونجوسو، دؤولت گؤروليلرينده ‘تانري قورخوسو’ آرانيلير بير شرط‌دير[53] كي؛ بو، تانري طرفيندن بيليك وئريلميش اولان حؤكمدارا ايطاعتي‌ده بارينديرماقدادير. بونونلا، تانري’نين دؤولت دوزه‌نينين ان بؤيوك گوونجه‌سي اولدوغو بير كز داها گؤرولموش اولور. 

        ان يوكسك درجه‌لي دؤولت مأمورو اولان وزيرين، اخلاقن تر-تميز، تقوا و حيا صاحيبي و حياتيني دوزلوك ايچينده گئچيرميش اولماسي ايسته‌نير[54]. قوتادغو بيليگ اوزرينده ائتكيسي اولدوغو ايديعا ائديلن چين فلسفه‌سينه گؤره ده، دؤولتين باشيندا بير سمبول اولاراق حركتسيز دوران ائمپراتورون بوتون ايشلريني وزيرلر يورودور. آنجاق بونلارين اخلاق باخيميندان تميز اولمالاري گركمه‌ديگي كيمي، عكسينه، اخلاقن پيس اولمالاري ايسته‌نير. چونكو، بئله‌ليكله ديگر پيس اينسانلارين قورنازليقلاريني داها قولاي آنلايابيليرميشلر [55]. قوتادغو بيليگ’ده حيله بيلمه‌سي و بونو قورنازليقلا اويغولاماسي ايسته‌نن تك دؤولت گؤروليسي، اوردونون باشيندا اولان كوموتاندير[56]. بو دا كؤكلريني، آنجاق ساواشدا حيله اويغولانا بيله‌جگينه اينانان حتّا ساواشي بير حيله اولاراق گؤرن تورك گلَنگينده بولماقدادير[57]. اسكي تورك ساواش تاكتيگي‌نين حيله اوزه‌رينه قورولو اولدوغونو، جاهيز’ده نقل ائديلمكده‌دير[58]. ايسلام’دا دا ‘حرب حيله‌دير’ كيمي بير حديثين اولماسي، بو آنلاييشين ايسلام سونراسيندا دا ياشاماسيني ساغلاميشدير. كوموتانين دورومو، دؤولت و توپلوم ياپيلانماسي‌نين، كيشيلرين اردملرينه گؤره بليرله‌نن بير ايش‌بؤلومونه دايالي اولدوغونو گؤسترمه‌سي باخيميندان دا اؤنمليدير. كوموتانين ارده‌مي جسارت و تك آماجي دا نام سالماق اولماليدير. اونون مالي-مولكو اولمامالي، ائو-ائشيك سوروملولوغو اولماماليدير. او، بونلارين يئرينه، قهرمانليقلا بؤيوين شؤهرتيني و بونون اؤزونه قازانديرديغي شرفي قويماليدير[59]. پلاتون’ون ‘دؤولت’يني خاطيرلادان بو دوروم، آماجي عدالتي گئرچكلشديرمك اولان دؤولتين، بونون اوچون آلتينا ائحتياج دويماسيندان و بونون دا بؤيوك اؤلچوده، ساواش غنيمتلريندن قارشيلانماسيندان ايره‌لي گلير[60]. اودقورميش’دان سونرا دؤولت، جهاد دؤولتي اولاراق سونولورسا دا[61]، دؤولتين ياشاماسي اوچون گركلي اولان ‘غنيمت’ گؤز اؤنونده آلماغا دوام ائتمكده‌دير. 

       اوردو چوخ اؤنمليدير، چونكو، اؤلكه قيليجلا آلينير[62]. بونونلا بيرليكده قلم (قانون) اولمازسا الده توتولانماز[63]. اؤلكه‌ني آلماق و الده توتماق اوچون اوردويا؛ اوردونو بسله‌مك اوچون پولا؛ پولو  تاپا بيلمك اوچون ده خالقين زنگين اولماسينا ائحتياج واردير كي، بو دا آنجاق دوغرو قانونلار ايله مومكون اولور. بو دؤردو بيربيرينه ائله‌سينه باغليدير كي، بيري گئدرسه بوتون سيستم چؤكر[64]. دؤولتين تملي و ساغلامليغي تؤره‌يه، پولا و قيليجا باغليدير[65]. بو دورومدا دؤولتين آماجي اولان عدالت، بو دنگه‌نين قورونماسي بيچيمينده گئرچكلشمكده‌‌دير. عدالتي صيرف اؤز اوچون ايسته‌نيلير بير شئي اولماقدان چيخاران پراگماتيك ياناشما، كيتابين بوتونونده، اخلاق و بيلگي آنلاييشلارينا دا سينميش دورومدادير. بگين قورولموش اولان دنگه‌ني قوروماقدا گركلي اولان اؤزَني گؤسترمه‌مه‌سي (ايهمال‌كارليق) ويا گؤسترمه‌مه‌سي (ضعيف‌ليك) ايله خالقين طاماحكارليغي، عدالتين قارشيتي اولان ظولمه يول آچار[66]. دؤولت دنگه‌نين قورونماسي اوچون گركلي اولان قانوني دوزنلمه‌لري ياپار، اويغولار و دئنَتلر. بوتون بو ايشلملرده آراج اولاراق ‘بيلگي’ و ‘جزا’ قوللانيلير[67]. خالق بيلگي صاحيبي اولماقلا سوروملو اولماسا دا، تقليد ائتمكله سوروملودور. جزا، ساده‌جه سوچ ايشله‌ين اوچون بير قارشيليق دئييل، ايشله‌يه‌ بيله‌جك اولانلار اوچون ده بير جايديريجيليق عونصورودور. 

      خالق ايچينده بؤيوك-كيچيك، بيلگيلي-بيلگيسيز، عاغيللي-عاغيلسيز، فقير-زنگين، ياخشي-پيس هر تور اينسان واردير[68]. بونلارين هاميسي‌نين، بيربيرلري ايله چليشَن چيخارلاريني دنگه‌ده توتابيلمك اوچون دؤولت ايشيني ساده‌جه بيلگي ايله دئييل، اينجه بير سياستله ده يوروتمك گره‌كير[69]. حؤكمدارين، خالقلا اؤز آراسيندا كؤپرو اولان اوست دوزئي مأمورلاري، دؤولت تجروبه‌سي اولانلاردان سئچمه‌سي[70]، نظرده توتولان سياستين تجروبه‌يه دايانديغيني گؤسترير. 

      دؤولتين آماجي‌نين عدالتي گئرچكلشديرمك اولماسي و بونو ياپابيلمك اوچون ده تؤره‌ني قوللانماسي بيزي، سياسي ايقتيدار ايله قانون آراسينداكي ايليشكيني آنلاماغا يؤنلدير. گؤرولن بودور كي؛ تؤره، سياسي ايقتيدارين سينيرلاريني بليرله‌مكله اونون اوستونده بير قونومدا يئر آلميشدير. نه وار كي، تؤره ده اويغولاما آلاني تاپابيلمك اوچون سياسي ايقتيدارا مؤحتاجدير[71]. 

      قوتادغو بيليگ’ده، دؤولتين گؤرولري حؤكمدارا ايضافه  ائديلديگيندن، بونلار اوزرينده حؤكمدارلا ايلگيلي بحثينه دورولاجاقدير. ايندي، گؤزدن گئچيريلمه‌ سيراسي توپلوم ياپيسيندادير. 

      آنلاشيلديغي قدري ايله دؤولت كادرلاريني اولوشدوران عسكري و سيويل بوروكراسي بير بگلر صينيفي اولوشدورماقدا و بو توپلومسال ياپي‌نين دا ان اوست كسيميني تشكيل ائتمكده‌دير. بو ياپي‌نين ان تپه‌سينده اولان حؤكمدار دا، اصلينده بگلر صينيفينه منسوب بير كيمسه‌دير[72]. بونلارين و ساراي خيدمتليلري‌نين ديشيندا[73] شهر و قصبه‌لرده ياشايان خالق[74] اؤز ايچينده ده بير صينيفله‌مگه تابئع توتولور. بونا گؤره خالق بو طبقه‌لردن اولوشور:  

  1. پئيغمبر سويوندان گلديگينه اينانيلان اينسانلار[75]: بونلارا سايغي گؤستريلمه‌سي دؤولت و سعادته قاووشمانين بير گره‌گي اولاراق سونولور.  

  2. عاليملر[76]: سايغي گؤستريلمه‌سي، عئلملري‌نين اؤيره‌نيلمه‌سي و حتّا گئچيملري‌نين ساغلانماسي ايسته‌نن بو كيمسه‌لر دين عاليملريدير[77].  

  3. اوتاچيلار (خسته‌ليكلري ساغالدانلار)[78]: بونلار او دؤنمين حكيملريدير. بونلارين ايچينده ده بيلگيلري بيربيريندن فرقلي بيرچوخ قروبون اولماسيندان[79]، داها او دؤنمده بير اوزمانلاشماغا گئديلديگيني آنلاييريق. بونلار چوخ فايدالي و گركلي گؤرولورلر.           

  4. افسونچولار[80]: بونلار اووسونچو و طيلسيمچيلردير. جين و پري‌لردن گلن خسته‌ليكلري بونلار ياخشيلاشديرار. حكيملرله بونلارين بيربيريني بگنمديكلري سؤيله‌نير كي، يوسوف’ون حكيملري بونلاردان اؤنجه سايماسي، ترجيهيني اورتايا قويار.  

  5. يوخو يورومچولار[81]: بونلارين باغيمسيز بير صينيف اولوشدورا  بيلمه‌لري، توپلومدا هاميسيني گئچينديره بيله‌جك بير طيبّين اولدوغونو گؤسترمه‌سي باخيميندان اؤنمليدير.                       

  6. ايلديزچيلار (استرولوژي ايله اوغراشانلار)[82]: بونلار گله‌جكدن خبر وئرمكله بيرليكده، اوغراشديقلاري ماتماتيك بيليملري‌نين اؤيره‌نيلمه‌سي تؤوصيه ائديلير كي؛ بونلارا باخارساق سيرادان بيرر فالچي اولمانين اؤته‌سينده‌ديرلر. بو صينيفين وارليغي دا يئنه توپلوم اينانجلاري حاققيندا بير بيلگي وئرمكده‌‌دير.  

  7. شاعيرلر[83]: بونلار، بيزه قدر گلمه‌ين زنگين ويا ان آزيندان يايغين بير ادبيات گلَنگي‌نين وارليغي‌نين تانيقلاريدير. اؤوگولري‌نين بوتون اؤلكه‌لره يايلماسينا و يئرگيلري‌نين/تنقيدلري‌نين/ ده اينسانين آدي‌نين دايمن پيس اولاراق آنيلماسيني ساغلاديغينا باخيلديغيندا، ندن ال اوستونده توتولدوقلاري آنلاشيلير. بئله بير ائتكي‌يه صاحيب اينسانلاردان دؤولت ايدولوژيسي‌نين يارارلانماماسي دوشونوله بيلمز.  

  8. اكينچيلر[84]: اورتيجي صينيفلردن بيريدير.  

  9. ساتيجيلار (تاجيرلر)[85]: بونلار دونيايي دولاشير و اؤلكه‌ده اولمايان ماللاري گتيريرلر. بو كروانچيلار هر ياندان مال گتيرديكلري كيمي، خبر و بيلگي ده گتيريرلر.  

  10. حئيوان يئتيشديريجيلر[86]: يئيه‌جك و ايچه‌جگين چوخو بونلاردان گلديگيندن، فايدالي اينسانلاردير. ياخشي، دوزگون فقط گؤرگوسوز و قاباديرلار.  

  11. صنعتكارلار[87]: بونلار يئتنكلري و ال امكلري ايله گئچينن اينسانلاردير. دميرچي، باشماقچي، دريچي، بوياقچي، اوخچو كيمي مسلكلره آيريليرلار كي، بونلارين ساييسي چوخ چوخدور. بونلارين امكلري‌نين قارشيليغيني همن اؤده‌مك گره‌كير. 

       بونلارين ديشيندا، توپلومدا بير ده فقيرلر ايله عوام دئييلن بير طبقه واردير. فقيرلرين چوخو دول و يئتيملر ايله كيمسه‌سيزلردن اولوشسا گركدير. بونلارا يارديم ائديلمه‌سي ايسته‌نير[88]. ساده‌جه حئيواني دورتولري‌/غريزه‌لري/ ايله ياشايان، مادي ايليشكيلر دوزه‌يينده بير دونيالاري اولان، قابا، جاهيل و گؤرگوسوز عوام ايله دوست اولمامالي؛ ساده‌جه قارينلاريني دويوروب اونلاري ايطاعت آلتينا آلماليدير[89]. ذاتن قارينلاري‌نين دويماسيندان باشقا قايغيلاري اولمايان، عوامين كيملردن اولوشدوغو چوخ دا آچيق دئييلدير. بونلار بليرلي بير مسلگي اولمايان، باشي‌پوزوق شهر خالقي اولماليديرلار[90]. اؤته ياندان، بونون تاماميله اخلاقي بير صينيفله‌مه اولماسي ائحتيمالي ده يوخ دئييلدير. 

      يئنيدن بير بؤلومله‌مه ايله خالق؛ زنگين، اورتا حاللي و فقير اولاراق اوچه آيريلير. اؤنجه‌ليكله فقير قورونماليدير. زنگينين يوكونو اورتا حالليلارا، اونلارينكيني ده فقيرلره يوكله‌مه‌ملي؛ ترسينه، فقيري اورتا حاللي، اورتا حالليني ده زنگين ائتمگه چاليشماليدير. بئله اولورسا اؤلكه زنگينلشميش اولور[91] . 

       توپلومون مسلك و سوسيو-ائكونوميك قونوملاري آچيسيندان صينيفلره آيريلماسي‌نين چوخ اسكي بير گلنك اولدوغو آنلاشيلير[92]. بونونلا بيرليكده، خالقي اولوشدوران بوتون صينيفلرين حوقوق قارشيسيندا ائشيد اولدوغو دا بيلينمكده‌‌دير[93]. كيمي آراشديرماچيلارين بوندان چكينمه‌لرينه باخماياراق، توپلوم ياپيلانماسي‌نين صينيف اساسينا دايانديغي آچيقدير. آنجاق، عاليملر و سئيّدلرده اولدوغو كيمي، بو صينيفلنديرمه اوره‌تيم آراجلاري‌نين مولكييتينه صاحيب اولوب-اولماماغا گؤره بليرلنمز. آيريجا بو صينيفلر آراسيندا چاتيشما عونصورو اولا بيله‌جك بير گرگينليك ده گؤرولمز. خالقدان بيري‌نين وزير اولابيلمه‌سي‌نين گؤسترديگي كيمي، گئچيشلره آچيق بير ياپي واردير. بوگونكو آنلامدا صينيفلي توپلوملار كاپيتاليزم دؤنمي‌نين بير اورونو اولماقلا برابر، توپلوملارين گلَنگي‌ده بونون زميني اولموشدور. تانريسال حوقوقون اگمن اولدوغو اسكي توپلوملاردا، بونون ايدولوژيسيني ياپان دين آداملاري صينيفي و خالقا قارشي دوزه‌نين يانيندا قونوملانان ساواشچيلار صينيفي‌نين وارليغي، چوخو توپلوملار اوچون بو گلَنگي اولوشدورموشدور. اويسا، اسكي تورك دؤولت گلَنگي‌نين اؤزنه اؤزگو ياپيسيندا گؤردوگوموز اوزره، هئچ‌بير زامان بير دين آداملاري صينيفي‌نين اورتايا چيخماسينا اويغون بير زمين اولوشماديغي كيمي؛ اوردو-ميللت آنلاييشينا باغلي اولاراق، هركس ساواشچي اولدوغوندان، آيري بير ساواشچيلار صينيفي دا بليرمه‌ميشدير. شهرلشمگه و ايسلاميت’ين قبولونا باغلي اولاراق بعضي دؤنوشوملر ياشانميشسا دا، بونلار گلَنگين ائتكيسيني گئدرمگه يئتمه‌ميشدير. 

      قوتادغو بيليگ’ده توپلومسال ياشاييشا ايليشكين بير باشقا اؤنملي نوكته‌ده، يوسوف’ون، زوهد اربابي‌نين ائتكينليگي‌نين بيلينديگي بير دؤورده،  اينزيوايا قارشي توپلوم ايچينده، توپلوملا برابر ياشاييشي ساوونماسيدير. بو ساده‌جه، دؤولتين توپلومو دئنتيم آلتيندا توتماسي اوچون گركلي دئييلدير؛ ‘ياخشي’ نين گئرچكلشه‌جگي اخلاقي اورتام اولاراق دا توپلوم حياتي گؤرولموشدور. اونون ائتكين بير توپلوم حياتيني ساوونماسي دورومو دا، اؤلوم اؤته‌سي بير غايه گۆدمكله برابر؛ گئنلليكله قَدَرچي گؤروشلرين حؤكم سوردوگو ايسلام كولتور جوغرافياسيندا، باشقا بنزرلري آراسيندا اؤنملي بير يئر توتماقدادير[94]. 

      خالقين حؤكمدار اوزرينده كي  حاقلاري و اونا قارشي اولان سوروملولوقلاري، عئيني زاماندا حؤكمدارين خالقا قارشي سوروملولوقلاري و اوزرينده كي  حاقلاري اولدوغوندان، بونلار آشاغيداكي باشليق آلتيندا اينجه‌لنه‌جكدير. 

    

  حؤكمدارين اؤزلليكلري و گؤرولري ايله حاق و سوروملولوقلاري 

  آ.    حؤكمدارين صاحيب اولماسي گره‌‌كن اؤزلليكلر 

       تورك دؤولت گلَنگينه اويغون اولاراق، حاكيميت حاقيني تانري’دان آلان و بئله‌ليكله دونيا دؤولتي‌نين باشينا گئچن حؤكمدارين صاحيب اولدوغو ايلك اؤزلليكده اؤزونون بير پايي يوخدور: بير حؤكمدارين اوغلو اولاراق دوغموشدور. صاحيب اولونماسي لازيملي اولان بو اؤزلليكدن باشقا، آشاغيدا بولونان اؤزلليكلري ده داشيماسي گره‌كير. بونلار، اسكي تورك قاغانلاريندا دا آرانميش اولان اؤزلليكلرين عئينيلريدير. 

 1. بيلگه‌ليك 

       اسكي تورك قاغانلاري‌نين بير عونوان اولاراق داشيديقلاري بيلگه‌ليك، قوتادغو بيليگ’ده اوزرينده ان چوخ دورولان عونصورلردن بيريدير. بگ ايله بيلگي آراسينداكي باغي گؤسترمك اوچون " بگ آدي ‘بيليگ’ سؤزو ايله ايلگيليدير؛ ‘بلگ’ين لامي گئدرسه، ‘بگ’ آدي قالير " [95] دئييلمكده‌‌دير. بگلر بيلگي ايله خالقا باش اولموشلار؛ دؤولت ايشلريني ده بيلگي و عاغيل ايله يوروتموشدولر[96] بو اوزدن بگين بيلگيلي و عاغيللي اولماسي، بيليك اوچون آرانان بير شرطدير[97] بگين ساده‌جه بيلگيلي دئييل، عاغيللي دا اولماسي گركديگي‌نين سؤيلنمه‌سي، بيلگي ايله عاغيل آراسيندا تمللي بير آيريم گۆدۆلدۆگۆنون گؤسترگه‌سيدير. عاغيل، دوغوشدان گلديگينه و چاليشماقلا الده ائديله‌مه‌يه‌جگينه اينانيلان بير يئتيدير[98]. عاغلين هر حركتي دوغرودور[99] و بو دوغرولوغو ساغلايان عاغلين ايلكه‌لري زامان دگيشيدير[100]. هر تورلو ياخشيليق و اردم عاغيلدان گلير[101]؛ بونلار اؤيره‌‌نيله‌بيلر، آنجاق عاغلين اؤزو اؤيره‌نيله بيلمز[102]. بيلگي ايسه دوغوشدان گلمز و تجروبه‌دن قايناقلانير؛ اينسان ياشاديقجا اؤيره‌‌نير[103]. عاغيل اولمادان بيلگي ائدينيله‌مه‌يه‌جگي كيمي، بيلگي اولمادان دا عاغيل بير ايشه ياراماز[104]. بو اوزدن هر ايشده بيلگي و عاغيل يول گؤسترير[105]. اينساني حئيواندان آييران شئي بيلگي‌دير[106] و اينسان اوغلو بيلگيلي اولدوغو اوچون حئيوانلار اوزه‌رينه حاكيم اولموشدور[107]؛ بيلگيسيز اينسانين ايسه، حئيواندان بير فرقي يوخدور[108]. بو اوزدن بيلگيلي اينسان، بيلگيسيزلر اوزه‌رينه حاكيم اولماليدير. چونكو، بو دونيادا حاكيميتين ان اوست قورومو دؤولت‌‌دير و دؤولت ايشلري ده بيلگي ايله دوزنله‌نير[109]. بوگونه قدر، خالقا حاكيم اولان بگلرين هاميسي بو ايشي بيلگي ايله ياپميشديلار[110]. چونكو، خالقي ايطاعت آلتينا آلمانين يولو بيلگيلي اولماقدير[111]. بو، تؤره ايله ياپيلير و ياخشي تؤره ده آنجاق بيلگي ايله قويولور[112]. خالق آراسيندا چيخان فيتنه ده، يئنه بيلگي ايله باسديريلير[113]. 

       حؤكمدارين موطلقن صاحيب اولماسي گره‌كن بير اؤزلليك اولاراق ‘بيلگي’ اوزه‌رينده او درجه ايصرارلا دورولموشدور كي؛ اونون حؤكمدارين بير اؤزلليگي اولماقدان اؤته، دؤولتين تمللريندن بيري اولدوغو وورغولانماق ايسته‌نميشدير. بو دوروم، دؤولتين تمللري‌نين؛ اوگدۆلميش’له كيشيلشميش اولان ‘عاغيل’ و گون-توغدي ايله كيشيلشميش اولان ‘عدالت’ اولدوغونا ايليشكين يورومو دا دستكله‌مكده‌‌دير. 

      آنلاشيلان او كي، قاراخانليلار دؤنمينده ده، بؤيوك هون ايمپاراتورلوغو’ندان بري تورك حؤكمداري‌نين موطلقن صاحيب اولماسي گركن بير اؤزلليك ساييلان بيلگه‌ليگه چوخ اؤنم وئريلميش و ‘بيلگه حؤكمدار’ تلقّي‌سي دوام ائتديريلميشدير[114]. 

      قوتادغو بيليگ’ده ده، يئنه اسكي تورك گلَنگينه اويغون اولاراق حؤكمدارا، چوخ يئرده، عاغيللي و حاكيم (فيلوسوف) آنلامينا گلن ‘بۆگۆ’ صيفت ايله خيطاب ائديلميشدير[115] . 

  2. آلپليق 

      آلپليق دا، بيلگه‌ليك كيمي، اسكي تورك قاغانلاري‌نين عونوانلاريندا داشيديقلاري صيفتلردن بيري‌ ايدي. قوتادغو بيليگ، بو قونودا دا گلَنگي دوام اتئديرير و بگين آلپ، اوركلي و گوجلو اولماسيني بير بگليك شرطي اولاراق سونار[116]. اسكي تورك بگلري آراسيندا ان سئچكيني و ان مشهورو اولان آلپ ار تونقا دا، آلپليق صيفتي ايله تمايوز/آييرد/ ائتميشدير[117]. بگ، هم اؤز قونومو گره‌گي، دوشمنه بويون اگديرمك و دؤولت ايشلريني گؤره‌بيلمك اوچون آلپ اولماق زوروندادير[118] هم ده، خالق باشينداكي بگين آلپ اولماسيني ايسته‌ديگي اوچون، آلپ اولماليدير[119]. حؤكم ائده‌بيلمك اوچون، او دؤنمين شرطلري گره‌گي، آلپ اولماق بير زورونلولوق اولدوغو كيمي، بگين ده، خالقين دا گلنكده كي  آلپ موتيفيندن ائتكيلنديگي آچيقدير. بئله‌جه، هم خالقا و دوشمنه اؤزونو قبول ائتديرمك، هم ده گئچميشله اولان باغي سوردورمك آماجييلا، آلپليق، بگ اوچون آرانيلان اؤزلليكلردن بيري اولموشدور. 

  3. اردمليليك 

       ان آز بيلگه‌ليك و آلپليق قدر اؤنم وئريلن و بگده گؤرولمه‌سي ايسته‌نن بير اؤزلليك ده ‘اردمليليك’دبر. بگ، تانري’دان آلديغي ‘قوت’ ايله حاكيميت حاققينا صاحيب اولوردو. آنجاق، قوت گئچيجي‌ايدي و اونو الده توتماق اوچون امك صرف ائتمك؛ اردملي اولماق گركلي‌ايدي. بو چرچيوه ده، ان بؤيوك اردم عاديل اولماقدير و عدالت ده بيليگين تملي و اساسيدير[120]. عدالت اردمينه صاحيب اولمايان بگ، ظولمه مئيل‌ائتميش اولور و ظاليم آدام اوزون سوره بگ قالانماز؛ خالق بونا ريضا گؤسترمز[121]. بورادان حركتله دئييله‌بيلر كي؛ حؤكمدار، اگر خالقينا ظولمه ائدرسه، خالقين اونو تاختيندان ائتمه‌سي مشروع گؤروله ‌بيلمكده‌‌دير. قاراخانلي تاريخينده، احمد خان’ين تاختيندان ائنديريله‌رك، بير محكمه‌ده يارغيلانيب اؤلدورولمه‌سي، بونا بير اؤرنك تشكيل ائتمكده‌دير[122]. يوسوف’ون، خالقين ظاليم حؤكمدارا قارشي اولان تپكيسيني مشروع گؤستره بيلمك اوچون،  " ظاليم اؤلكه‌سينه اوزون سوره حؤكم ائده بيلمز " [123] بيچيمينده كي  بير تورك آتاسؤزونو رئفرانس گؤسترمه‌سي، ظاليم حؤكمدارلارين تاختدا اوزون سوره قالاماياجاقلارينا داير اسكي تورك آنلاييشيني دوام اتئديرديگيني گؤسترير. 

      اصيل اولمانين، حؤكمدارين ان اؤنملي اؤزلليگي و ان باشدا گلن ارد‌مي اولدوغو، عدالت قاورامي‌نين حؤكمدار كاراكتئرينده جانلانديريلماسيندان دا آچيقجا بلليدير. 

      حؤكمدار، تانري’دان آلديغي قوت ايله حاكيميت حاقيني قازانيردي. آنجاق، قوت گئچيجيدير و اونو الده توتابيلمك اوچون اردملي اولماق گره‌كير. بو اردملر، ‘قوت’و جانلانديران آي-تولدي’نين اؤز آغزيندان، بونلاردير: آلچاق‌كؤنوللو و شيرين ديللي اولماق؛ ايفراطا گئتمه‌مك و پيس ايشلردن اوزاق دورماق؛ جؤمرد اولماق؛ بؤيوگه سايغي و كيچيگه شفقت گؤسترمك؛ كيبر و غورور ايله باشقالاريني اينجيتمه‌مك، اؤزونو باشقالاري‌نين اگلنجه و تحكّومونا بوراخماماق؛ الي و ديليندن امين اولونماق و دوزلوكدن آيريلماماق[124].  " دؤنَك قوت’ون كؤستَگي بونلاردير: بو شكيلده باغلانيرسا، قاچانماز، قالير " [125]. 

      بگين صاحيب اولماسي گره‌كن اردملر ايچينده، جؤمردليگه اؤزل بير اؤنم وئريلير؛ حتّا، چوخ يئرده، بگه " اَي جؤمرد (ائي آكي) "  دئيه خيطاب ائديلير[126]. جؤمردليگين ان مؤعتبر گؤسترگه‌سي، خالقين قارنيني دويورماقدير. بو آماجلا تويلار وئريلميشدير كي؛ فارسجا’يا خان-اي ياغما اولاراق گئچن توي، عوثمانليلار’ا قدر بوتون تورك دؤولتلرينده ديقتله اويغولانان، وازگئچيلمز بير موسسه اولموشدور[127]. بونون اؤنميني بليرتمك اوزره،  " بگلرين شؤهرتيني ايكي شئي بؤيودور: ائشيگينده توغو و باش‌كؤشه‌سينده سوفره‌سي " [128] دئيلميشدير. بو ايفاده دن ده آنلاشيلا بيله‌جگي كيمي، ‘شؤهرت’ ده، حؤكمدارلار اوچون اؤنملي بير گؤسترگه‌دير. حتّا، ‘كۆلۆگ (شؤهرتلي)’ صيفتيني قوللانماق، اسكي تورك حؤكمدار عونوانلاريندا گؤرولدوگو اوزره، گلنكلشميشدي[129]. جؤمردليك ده شؤهرت تاپمانين ان گئچرلي يولاريندان بيريدير[130]. چونكو، اينسانلارين ان اعئتيبارليسي جؤمرد اولاندير[131] و بگ ده جؤمرد اولماق زوروندادير[132]. جؤمرد اولانا هركس خيدمت ائتمك ايستر[133] و خيدمتينده‌كيلر ده بونون حاقيني اؤدر[134]؛ آيريجا خالق دا جؤمرد اولانين چئوره‌سينده توپلانير[135]. 

       حؤكمدارين صاحيب اولدوغو اردملر و ندن بونلارا صاحيب اولماسي گركديگي، گؤزدن گئچيريلديگينده گؤرولموشدور كي؛ حؤكمدارين اردملري داهي دؤولت و توپلوم دوزه‌ني‌نين قورونماسينا يؤنه‌ليكدير. بگ، تاوير و حركتلريني تميز و دوغرو توتماليدير، چونكو  " خالق يولونو و گئديشيني بگين يولونا اويدورور " [136]. باشدا عدالت اولماق اوزره، بوتون اردملر اؤزلري اوچون ايسته‌نمه‌مكده، دؤولت و توپلوم اوچون اولسا دا، ‘فايدا’ ساغلامانين آراجي اولاراق گؤرولمكده‌‌ديرلر. داها اؤنجه گؤرولدوگو كيمي، تانري قورخوسو داهي دؤولت گؤرَوليلريني گؤرَولرينده گووه‌نيلير قيلمانين آراجيدير. بو دوروم، كيتابين بوتونونه ‌سينميش اولان فايداچي اخلاق آنلاييشي‌نين توتارلي بير سونوجودور.  " حؤكمدارليغا لاييق بير بگ نئجه اولماليدير "  باشليقلي بؤلومده؛ ان آز اون‌بئش تورك آتاسؤزو، دؤرد دنه اسكي تورك شاعيرلريندن آلينتي بئيت و اؤتوكن بگي’ندن ده بير وجيزه قئيد ائديلميش اولماسي[137]، بو آنلاييشين دا بؤيوك اؤلچوده اسكي گلَنگه دايانديغيني گؤسترمكده‌‌دير. دؤولتين خالق ايله اولان ايليشكيلري‌نين دوزنلنمه‌سينده فايداچي اخلاقا دايانماق، خالق ايله ايش گؤرمه‌نين قاچينيلماز بير سونوجو اولسا گركدير. چونكو، ‘قارشيليقليليق’ اساسينا دايانان فايداچي اخلاقين پراتيك سونوجلاري چوخ آچيقدير و آنلاشيلماق اوچون ائنتلكتول بير دوزه‌ي گركديرمز. 

  ب. حؤكمدارين گؤرَولري 

  1. ‌خالقي توخ و باييندير قيلماق 

      اورخون يازيتلاريندا، قاغانين ان اؤنملي گؤرولري آراسيندا سونولان ‘آج ميللتي دويورماق و فقير ميللتي باييندير قيلماق’، قوتادغو بيليگ’ده ده اوزه‌رينده ان چوخ وورغو ياپيلان عونصورلردندير. خالقي دويورماق عادتن بير تانري بويروغو اولاراق تلقّي ائديلميش و حؤكمدار،  " مملكته بير كيمسه بير گئجه آج قالسا، اونو تانري سنه سوراجاقدير " [138] دئييله‌رك اوياريلميشدير. بگ، خالق اوچون بير قوت’دور و خالقين قوتلو اولابيلمه‌سي اوچون قارني‌نين دويماسي لازيمدير[139]. بونون اوچون بگ، خالقيني بول يييه‌جك و ايچه‌جگه قووشدورمالي[140]، خالقينا اوندان توخلوق گلمه‌لي‌دير[141] . خالقين آجليغيندان، بگ دوغرودان سوروملودور؛ چونكو، تانري، حئسابيني سوراجاغي بير امانت اولاراق، خالقي بگين بوينونا يوكله‌ميشدير[142]. 

      حؤكمدارين سوروملولوغو، خالقيني قارين توخلوغونا ياشاتماقلا بيتمه‌مكده‌‌دير. البتّه، آجي دويورمالي، چيپلاغي گئيديرمه‌ليدير؛ آنجاق، خالقدان ‘فقير’ آديني قالديرماديقجا بگليگه لاييق اولانماز[143]. بگ، خالقين چيخاريني دوشونمه‌ليدير، چونكو اؤز چيخاري دا اونون ايچينده‌دير[144]. بو دورومدا، خالقين زنگينليگي، ذاتن بگين ده زنگينليگي دئمك اولاجاقدير[145]. حؤكمدار بونو باشارابيلمك اوچون، اؤنجه دؤولت خيدمتلريني يوروتنلري مادّي تاتمينه قووشدورمالي و اؤزلليكله اوردونو بسله‌مه‌ليدير. بئله‌جه، اوردونون گتيره‌جگي غنيمتلرله خزينه زنگينلشيركن، دؤولتين دوغرو قانونلارلا اويغون اورتام ساغلاديغي خالق دا زنگينلشه‌جكدير[146]. 

       خالقين رفاه‌ سينيري‌نين يوكسلتيلمه‌سينه ايليشكين توم قايغي و دوزنلمه‌لر ‘سوسيال دؤولت’ قاوراميني اؤنه چيخارماقدادير. ساده‌جه بورادان حركتله، دؤولتين خالق اوچون اولدوغونو سؤيله‌‌مك دوغرو اولماسا دا؛ خالقي گؤزه‌تمك زوروندا اولدوغو بللي‌دير. 

    

  2. دوغرو قانونلارلا دوزه‌ني ساغلاماق و عدالتي گئرچكلشديرمك 

       تورك دؤولت گلَنگينده تؤره؛ خالق اوچون، يئمك-ايچمك، گئيينمك و بارينماق كيمي بير ائحتياج اولاراق گؤرولموشدور. تؤره هم  دؤولت حاكيميتي‌نين بير گؤسترگه‌سي، هم ده حؤكمدارين خالقا قارشي بير گؤروي‌دير. اورخون كيتابه‌لرينده 11 يئرده گئچن ‘تؤره’، بونون آلتيسيندا ‘دؤولت’ ايله برابر قوللانيلميشدير. آماجي عدالتي گئرچكلشديرمك اولان دؤولت، بونو دوغرو قانونلار ياپماق صورتييله باشارماق چاباسيندادير. اگر، بونو ياپابيليرسه، بير حؤكمدار بوتون ديلكلرينه قووشموش دئمكدير[147]. قانونلار بير دؤولتين تمليديرلر[148]؛ اگر، دوغرو و دوغرولوقلا دوزنلنميشلرسه، دؤولتين گله‌جگي‌نين ان بؤيوك تميناتيديرلار[149]. بير بگ خالقا قانون وئرمز ايسه؛ او، خالقين ايچينه آتش آتميش اولور؛ دؤولت پوزولور و بيليك ده ييخيلير[150]. قانونون چيخماديغي يئرده ظولم وار دئمكدير؛ ظولم ايسه آتش كيمي اولدوغو اؤلكه ني ياخار، يوخ ائدر. اويسا، قانون سو كيميدير[151]. قانونلا اؤلكه گئنيشلر و بيليك آياقدا قالير[152]. قانونلار، حؤكمدارين آماجي اولان عدالتي گئرچكلشديرمه ده قوللانديغي آراجلاردير. اساس اولان بو آراجلارين عدالته وارديرمالاريدير؛ اؤز باشلارينا بير آماج دئييلديرلر. يعني دؤولت، قانون دؤولتي دئييل، حوقوق دؤولتيدير. 

       داها فايداچي اولان باشقا بير آچيقلاما مودئلينه گؤره ايسه: دؤولتي آياقدا توتابيلمك اوچون چوخ عسكر و اوردو لازيمدير؛ بو اوردونو بسله‌يه‌ بيلمك اوچون ده خزينه‌نين دولو اولماسي گره‌كير؛ خزينه‌نين دولابيلمه‌سي، خالقين زنگين اولماسينا باغليدير؛ بونون اوچون ده دوغرو قانونلار قونولماليدير. اگر بونلاردان بيري بئله ايهمال ائديليرسه، دؤردو ده قالير و بيليك چؤزولمگه اوز توتار[153]. 

       گؤرولدوگو كيمي، قانونلارين دؤولتين قدريني بليرله‌يير اولماسي، اونلاري دوزنله‌مگي حؤكمدارين ان اؤنملي گؤروي حالينا گتيرميشدير. دؤولتله خالق آراسينداكي ان حيسّ ائديلير باغ اولان قانونلارين، خالقين دورومو گؤزه‌تيله‌رك بليرلنمه‌سي دؤولتين خالقدان قوپوق اولماديغي‌نين بير گؤسترگه‌سيدير. 

  3. دؤولت دوزه‌ني‌نين دوامي اوچون فتح‌لرده بولونماق 

       نئجه كي، دوغرو قانونلار ياپماق حؤكمدارين بيلگه‌ليك وصفي‌ ايله و خالقي دويوروب زنگينلشديرمك ده اردمليليك وصفي‌ ايله باغداشيرسا؛ آلپليق وصفي ده ساواش دوزه‌ني‌نين ايچينده يئر آلماقلا اؤزنو گؤسترير. بونو ترسينه چئويرمك ده مومكوندور: دؤولتين باشينداكي اينسان، سايلان بو تور ايشلري ياپماق دوروموندا اولدوغو اوچون؛ او اؤزلليكلره ده صاحيب اولماليدير. بو ايكي سؤيله‌ييش ده، عئيني دوروما ايشارت ائتمكله بيرليكده، عئيني توتوما ايشارت ائتمه‌مكده‌‌ديرلر. بيرينده كيشي شرطلري بليرلركن، ديگرينده شرطلر كيشيني بليرله‌مكده‌‌دير. بونلاردان هانسيسي‌‌نين گئچرلي سايلاجاغينا بؤيوك اؤلچوده تاريخ متافيزيكلري قرار وئرمكده‌‌دير. 

       دؤنمين اؤزلليگي گره‌گي، بير ياندان فتح‌لر، ديگر ياندان ايشغال و بؤلونمه تهديدلري گؤز اؤنونده بولوندورولدوغوندا، دؤولتين و حؤكمدارين گله‌جگي‌نين ساواش گوجونه باغلي اولدوغو گؤرولور. 

      فتح‌لر چوخ آماجليدير: هم الده ائديلن غنيمت ايله خزينه زنگينلَشير، هم ساواش گوجو ديري (و مشغول) توتولور و هم ده توپلانان غنيمتدن عسكره داغيديلاراق، اؤزونه باغلانير[154]. اودقورميش’ين دؤوره‌يه گيرمه‌سيندن سونرا بونلارا يئني بير آماج داها ائكله‌نير:  ديني يايماق[155]. قوت’ونو تانري’دان آلميش بيري اولاراق، ساواشلاري او’نون آديني يايماق آماجييلا ياپماسي، آرتيق، حؤكمدارين گؤرويني داها آنلاملي و داها اؤنملي قيلماقدادير[156]. بونونلا بيرليكده، بو ساواشلاردا دا غنيمت گؤز آردي ائديلميش دئييلدير[157]. هانسي آماجلا اولورسا اولسون،  " قيليج قيميلداديغي سوره‌جه دوشمن قيميلدايانماز " [158]. ساواشلارين تالي اولسا دا اؤنمسيز اولمايان بير ايشله‌وي ده، حؤكمدارا ‘شؤهرت’ قازانديرماقدير. نئجه كي، گئچميشين ساواشچيليقلا شؤهرت تاپميش بگلري آنيلماقدا، سؤزلري رئفرانس قبول ائديلمكده‌‌دير[159]. 

       سيلاحلي گوج ساده‌جه ساواش آماجلي دئييل، دوزه‌نين قورونماسي اوچون ده بولوندورولماليدير. بگلر آنجاق بئله‌ليكله مملكتلرينه صاحيب اولابيليرلر؛ بونو گؤزتمه‌ين بگ غافيلدير و مملكتينه ده صاحيب اولانماز[160].  " قيلينج ايله بالتا مملكتين بكچيسيدير " [161]. 

     خالقين رفاه سوييه‌سيني يوكسلتمك و قانون ياپيپ اويغولادابيلمك، بئله بير گوجو الينده بولوندورماغا باغلي اولدوغوندان، ساواش گوجونو اورگانيزه ائتمك، حؤكمدارين ان اؤنملي گؤروي اولماليدير. 

  ج. حؤكمدارين حاق و سوروملولوقلاري 

       بورادا سؤيله‌نه‌جك سؤزلر ده، اصلينده حؤكمدارين گؤرولرينه ايليشكيندير. آنجاق، يوسوف بونلار اوزرينده اؤزلليكله دورموش و بونلاري ‘حاق’ اولاراق نيتله‌ميشدير. بونلارين حاق اولاراق نيتلنديريلمه‌سي، حؤكمدار ايله خالق آراسينداكي قارشيليقلي ايليشكيده، هرهانسي بير طرفجه لوطف اولاراق گؤرولمه‌لريني انگلله‌مكده‌‌دير. يوسوف، خالقين حؤكمدار اوزرينده كي  حاقلارينا اؤنجه‌ليك تانيميش، آنجاق بونلاري يئرينه گتيرديكدن سونرا حؤكمدارين حاقلاريني طلب ائده‌بيله‌جگيني بليرتميشدير[162]. بو دورومدا، حؤكمدارين حاقلاري‌نين وارليغي، سوروملولوقلاري‌نين يئرينه گتيريلمه‌سينه باغليدير. دئمك كي؛ حؤكمدار، خالق اوزرينده، سوروملولوقلاريندان باغيمسيز هئچ‌بير حاققا صاحيب دئييلدير. حتّا، بونلار يئرينه گتيريلمه‌ديكجه، خالق ايطاعت ائتمه سوروملولوغوندا بئله دئييلدير. بو دؤنم و اؤنجه‌سي اوچون، گلنكده بونون اؤرنكلري‌نين اولدوغو گؤرولموشدور. 

  خالقين حؤكمدار اوزرينده كي  حاقلاري بونلاردير: 

  -اؤلكه ده قوللانيلان گوموشون تميز قالماسي، يعني قوللانيلان پولون عياري‌نين قورونماسي؛ 

  -خالقين عاديل قانونلار ايله يؤنتيلمه‌سي، بير صينيفين بير ديگري اوزرينده تحكّومونه ايذين وئريلمه‌مه‌سي؛ 

  -يول گوونليگي و آساييشين ساغلانماسي، يول كسنلرين و ديگر سوچلولارين اورتادان قالديريلماسي[163]. 

  بونلاري يئرينه گتيرديكدن سونرا طلب ائديله‌جك اولان، حؤكمدارين خالق اوزرينده كي  حاقلاري ايسه بونلاردير: 

  -خالق، حؤكمدارين اميرلرينه ايطاعت ائتملي، سايغي گؤسترمه‌لي و بو امير نه اولورسا اولسون، موطلقن يئرينه گتيريلمه‌ليدير؛ 

  -خزينه‌نين حاقي (وئرگي) گؤزتيلمه‌لي و بو زامانيندا اؤدنمه‌ليدير؛ 

  -خالق، حؤكمدارين دوستونا دوست و دوشمنينه دا دوشمن اولماليدير[164]. 

  بورادا ديقّت چكيجي اولان، خالقين حؤكمدار اوزرينده كي  حاقلاري، سينيرلاري تيتيزجه بليرلنميش اولغولارا گؤندريمده بولونوركن؛ وئرگي ديشيندا، حؤكمدارين ديگر ايكي حاقي‌نين بئله بير اؤزلليگه صاحيب اولماماسيدير. بونون ندني ده، موطلق اوتوريته‌نين، دييشكن ايچه‌ريكدن زيياده، قاليجي فورم ايله اؤزنو بليرله‌‌مك ايستمه‌سي اولسا گركدير. 

  قوتادغو بيليگ’ده دؤولت و اخلاق 

       قوتادغو بيليگ’ده، اؤزوندن اؤنجه‌كي  عرب و فارس اثرلريندن فرقلي اولاراق، سياسي عونصورلر ايله اخلاقي و فلسفي عونصورلر ايچ ايچه گئچميشديرلر [165]. كيتابدا، يوكسك طبقه‌يه خاص بير اخلاقدان و بونون يانيندا خالق طبقه‌لرين اخلاقي قاوراييشيندان سؤز ائديلير[166]. بيري ‘بيلمگه’، ديگري ‘تقليده’ دايانان بو ايكي اخلاق آنلاييشيندان حركتله، دؤولتين تملينه يئرلشديريلمك اوزره، بير اخلاق گؤروشونون اولوشدورولدوغو گؤروله‌جكدير. 

       دؤولتين (هله ‘دونيا دؤولتي’نين) آماجيني، ‘عدالتي گئرچكلشديرمك’ اولاراق بليرله‌مه، داها ايلك آدديمدا، دؤولتي اخلاقي تمللره اوتورتماق دئمكدير. عدالتين اخلاقي بير ايلكه اولماسي؛ دؤولتي ده اخلاقي آرگومانلار گليشديرمك و دوزه‌ني بونلارا داياماق زوروندا بوراخميشدير. داها دوغرو بير سؤيله‌‌ييشله؛ عدالت سيستئمي، بير توپلومون ‘دؤولت’ بيچيمينده تشكيلاتلانماسيني مومكون قيلميشدير[167]. بيره‌يين، توپلومون و دؤولتين اورتاقلاشا آماج ائدينديگي عدالت، بو حالي‌‌ ايله ‘ ان يوكسك ياخشي’دير. او حالدا، اؤنجه‌ليكله ‘ياخشي’نين نه اولدوغونو آنلاماق گره‌كير. 

       اينسان، بوتون ياپيپ ائتمه‌لريني زاماندا و مكاندا گئرچكلشديرير. بو زمين آخيشقان بير اؤزلليگه صاحيب اولدوغوندان[168]، اينسان ائيلملريني ‘ديرلنديره بيلمك’ اوچون بو زمين ديشيندان بير ‘ثابيته’يه ائحتياج دويار. آرانان بو ثابيت دير ‘ياخشي’دير. ‘ياخشي’نين اصلن پوزولماز اولوشو[169]، اونون، زامانين ائتكيسيندن باغيشيق/آزاد/ اولدوغونو گؤسترير. هر يئرده نيته‌ليگيني دييشديرمه دن قورويابيلمه‌سي و گئچرلي اولوشو ايسه[170]، مكانا باغلي اولماديغي‌نين بير گؤسترگه‌سيدير. 

  ‘ياخشي’ ان اوست دگر و اخلاق فلسفه‌سي‌نين ان تمل قاوراميدير. ائله‌سينه كي، اونو، صيرف تانيملاماق داهي، بير اخلاق متافيزيگي‌نين آنا چيزگيلريني بليرله‌‌مك دئمكدير. 

        يوسوف، يورومچولاري زحمته سوخماياجاق چوخ آچيق بير تانيم وئرميشدير:  " ياخشي ... فايدالي اولان و بوندان دولايي ... حظ وئرن شئيدير " [171]. بو تانيمدان آنلاشيلاجاغي اوزره اونون تمل وصفي ‘فايدالي اولماق’دير[172]. بوتون ياخشيليقلار عاغيلدان گلير[173]. داها دوغروسو، بوتون ياخشيليقلارا آنجاق بيلگي ائريشديرير[174]. عاغيل و بيلگي آراسيندا بير آيريم ياپيلديغي؛ عاغلين دوغوشدان گلديگي و زامان ديشي ايلكه‌لره صاحيب اولماقلا، تانري ايله اينسان آراسيندا بير باغ اولدوغو گؤرولموشدو. آنجاق، بيلگي اولمادان عاغيل بير ايشه ياراميردي. دئمك كي، ياخشيليغين ايلكه‌لري عاغيلدادير يا دا عاغيلدا تمللنديريلمكده‌‌دير؛ اونلارا اولاشمانين تك يولو دا بيلگيدير. ياخشي ايله پيسين آنجاق بيلگي ايله آييرد ائديله بيله‌جگي آچيقجا بليرتيلميشدير[175]. 

       بو آنلاييش، قوتادغو بيليگ’دن اونجه، اورخون كيتابه‌لري’نده ده وورغولانميش و ياخشي اولمايان بير شئيي ياپمانين (يانيلمانين) ندني اولاراق ‘بيلگي‌سيزليك’ گؤستريلميشدير[176]. 

       ياخشي و پيسين آنجاق بيلگي ايله آييرد ائديله بيله‌جگي [177] و هر تورلو ياخشيليغي ياپمانين دا يئنه بيلگي ايله مومكون اولدوغونون سؤيلنمه‌سي[178]، بيزي، دوشونجه تاريخي‌نين چوخدا يابانچي اولماديغي ‘بيلگي اردمدير’ تئزينه گؤتورمكده‌‌دير. 

       بو نوكته‌ده، دؤولت و توپلوم دوزه‌ني آچيسيندان اؤنملي اولان ايكي سورون بليرتمكده و چؤزوم بكله‌مكده‌‌دير: ساده‌جه بيلگيلي اينسانلار ياخشي اولابيلير و ياخشيني ايسته‌يه‌بيليرلرسه[179]؛ بيلگيلي اولانلار دوغرو دوروست داورانيركن، اولمايانلار ياخشي حركت ائدميرلرسه [180]، بونلارين، دؤولت و توپلوم دوزه‌ني قارشيسينداكي سوروملولوقلاري نه اولاجاقدير؟ ايكينجي اولاراق، بو تابلودا حؤكمدارين قونومو نه اولاجاقدير؟ 

       ياخشيليق بيلگي ايله مومكوندور. آنجاق توپلومدا بيلگي صاحيبي اينسانلار آنجاق بير آزينليقدير و خالقين چوخو بيلگيسيزدير. بو دورومدا، بيلگيسيز خالق، بيله‌رك ائيله‌ينلري تقليد ايله سوروملو توتولموشدور[181]. بو گئرچك بير ياخشيليق اولماسا دا، توپلوم دوزه‌ني‌نين ساغلانماسي بير ياخشيليقدير. بيلگيسيز اينسانلار مادّي ايليشكيلر دوزه‌ينده ياشارلار و آنجاق اللرييله قاوراديقلاري شئيلر اونلار اوچون بير آنلام ايفاده ائدر. اويسا ‘ياخشي’ فيزيك دونيايا عاييد دئييلدير؛ ايدئال بير آلانين نسنه‌سيدير و ال ايله دئييل، ذئهن ايله قاورانيلير. بونون اوچون ده بو قاوراييشي گئرچكلشديره بيله‌جك بير ذئهني يئتكينليگه ائحتياج واردير. قامو دوزه‌نيني ساغلايا بيلمك اوچون، بو يئتكينليگه صاحيب اولمايانلار دؤولت طرفيندن تقليده يا اؤزنديريليرلر يا دا زورلانيرلار. اؤزنديرمه، توپلومون اؤنونه مودئل تيپلر قويما يولويلا ياپيلير. كيتابدا، سيتاييشله بحث ائديليب سؤزلري آختاريلان بگلر و حؤكمدارين اؤزو مودئل تيپلردير. گئريده ياخشي آد بوراخان هركس مودئل تيپدير. جزالانديرما ايسه، ‘ياخشي’ قانونلارجا دوزنله‌‌نير. قانونلارين ايشله‌وي ساده‌جه سوچ ايشله‌يه‌ني جزالانديرماق دئييل، ايشله‌يه‌ بيله‌جك اولانلاري دا جايديرماقدير. بو يؤنويله سوچلولار دا ’اولومسوز مودئل تيپ’ اولاراق قوللانيليرلار. خالق موتلو اولماق ايسته‌ييرسه، بيلگيلي كيشيلري تقليد ائتمه‌لي و اؤزلريني ياخشيليغا گؤتوره‌جك اولان قانونلارا اويماليدير. چونكو، ياخشيليق اينساني موتلولوغا گؤتورور[182]. 

      حؤكمدار داهي بولوندوغو قونومو ياخشي اولمايا، داها دوغروسو، ياخشي اولاني بيلمگه و ياپماغا بورجلودور. داها، تانري’دان قوت آلديغي آندا، بونون قاليجي اولماديغي، اگر الده توتولماق ايسته‌نيرسه اخلاقي باغلارلا باغلانماسي گره‌كديگي اؤزونه بيلديريلميشدي[183]. بيليك موقّدس اولدوغو اوچون، اونا صاحيب اولماق اخلاقي تميزليگي گركديرير[184]. بوندان دولايي ياخشي و اردملي اولماق بيليگين شرطلريندن سايلميشدير[185]. ياخشيليغا آنجاق بيلگي ايله اولاشيلابيله‌جگي ايلكه‌سي حؤكمدار اوچون ده گئچرليدير. بو اوزدن، حؤكمدارين صاحيب اولماسي گره‌كن اؤزلليكلردن بيري اولان ‘بيلگه‌ليك’ ده گئرچك آنلاميني بورادا بولور. بونون دا اؤته‌سينده، آلپليق و ديگر اردملري ده، آرتيق، بيلگه‌ليگه اينديرگه‌مك مومكوندور. 

      كيتاب بويونجا، ‘ياخشي’نين صيرف اؤز اوچون ايسته‌نيلير اولدوغو سونوجونا اولاشماميزي ساغلاياجاق بير وئري بولماق اولدوقجا زوردور. فايداچي اخلاقين ‘قارشيليقليليق’ ايلكه‌سي او درجه تمله آلينميشدير كي، تانري’نين بئله بيليك وئرمكله ياپتيغي ياخشيليغين بير قارشيليغي اولدوغو دوشونولور: حؤكمدار، بونون بدَليني، خالقا قارشي ياخشي اولماقلا اؤده‌مه‌ليدير[186]. بو ايلكه، ان آچيق ديله گتيريليشيني، ‘ييليك ياپ ياخشيليق بول’[187] ويا ‘سنه داورانيلديغي كيمي داوران’[188] كيمي فورمول‌لشديريلميش ايفاده‌لرده بولماقدادير. معنوي قارشيليقلار، يئرينه گتيريلمه‌سي گره‌كن يوكوملولوكلر اولاراق دوزنله‌نه‌ بيلديگي كيمي؛ ‘ياخشيليق ياپانين آدي‌نين ابدي‌لشمه‌سي’[189] اؤرنگينده گؤرولدوگو اوزره قالانلارين ويجدانينا دا بوراخيلا بيلير. 

      قارشيليقليليق ايلكه‌سي، ساده‌جه بيره‌يسل ايليشكيلرده دئييل، بگ ايله خالقين آراسينداكي ايليشكيده ده بليرله‌ييجيدير. بورادا دا -قارشيليقلي حاقلاردا اولدوغو كيمي- خالقا اؤنجه‌ليك تانينميش؛ خالقدان ياخشيليق بكله‌ين بگين اؤنجه اؤزونون ياخشي اولماسي ايستنميشدير[190]. بوندا، ‘بيلمه‌ين’ خالقا، ‘بيلن’ بگين اؤرنك اولماسي‌نين دا رولو واردير. بگين، خالق طرفيندن سئويلمه‌سي[191] و خالقين بگه اينانماسي[192] دا، اونو تقليد ائتمه‌لرينه يارديمچي اولاجاغي اوچون اؤنمليدير[193]. بگ، خالقينا قارشي ياخشي اولماليدير، چونكو بگين ياراري دا خالقين ياراري‌نين ايچينده‌دير[194]. ديگر ياندان، بگين ياخشي اولماسي دا خالقين ياراريندادير[195]. چونكو، خالق ياخشي اولورسا، بو ساده‌جه اؤزو اوچوندور؛ اويسا، بگ ياخشي اولورسا، بوتون خالق گون گؤرور[196]. اگر، خالق ياخشيليقدان آيريلير دا پيسليك ائدرسه، بگ ده بونا پيسليكله قارشيليق وئرير؛ خالق اؤزونو دوزلديرسه، بگ ده دوزلدير. بيين پيسليگي، پيسلره آنجاق پيسليك ياپماقلا انگل اولونابيله‌جگينه اينانيلماسيندان قايناقلانير[197]. بگين پيسليگيندن قصد جزالانديريجيليغيدير و بونو، اصلينده خالقين ياخشيليغي اوچون ياپماقدادير. مادّي ايليشكيلر دوزه‌يينده دوشونن و ياشايان اينسانلارا، توتدوقلاري يولون پيس اولدوغونو آنلادابيلمك اوچون ان ياخشي چاره سوپا و زينداندير[198]. 

      اخلاقي ايليشكيلرين ‘قارشيليقليليق’ اساسينا گؤره دوزنلنديگي‌نين گؤسترگه‌لريندن بيري ده، تانري’يا وئريله‌جك حئسابين دوشونوله‌رك ياخشي اولونماسي‌نين ايستنمه‌سيدير[199]. 

      ‘حئساب گونو’ندن حركتله، اويغولاناجاق سورغودا قوللانيلاجاق اؤلچوتون نه اولابيله‌جگي دارتيشيلميشدير. كويئل’ين  " اَركن بير فلسفي آنتروپولوژي " [200] اولاراق نيته‌له‌ديگي بو دارتيشما ‘ياخشيليق’ و ‘فايدا’ قاوراملاري آچيسيندان چوخ ديقّت چكيجيدير. بير داغدا مونزوي اولاراق ياشايان اودقورميش دا، خالقا خيدمت ائتمك چاباسيندا اولان اوگدۆلميش ده، بو دونياداكي حياتي، حئساب گونونه بير حاضيرليق اولاراق گؤرمكده‌‌ديرلر. اينسانين، خالقا قاپيسيني قاپاتمازسا، حئساب گونونه حاضيرلاناماياجاغيني دوشونن[201] و  " خالقدان وازگئچديم تانري’يا سيغينديم’[202] دئيين اودقورميش’ا، اوگدۆلميش قارشي چيخماقدادير. او’نا گؤره: عيبادتينه گوونن قول تانري’ني ممنون ائده‌جك يولو تاپا بيلمه‌ميش دئمكدير[203]. تانري عيبادته مؤحتاج دئييلدير. او’نون ريضاسيني قازانمانين يولو، توپلوما فايدالي اولماقدان گئچر[204]. دين اينسانلار اوچوندور؛ اينسان ايسه، آنجاق باشقاسينا فايدالي اولاندير[205]. تانري، ياخشيليق ايستر، اويسا عيبادت كيشي‌نين ياخشي اولدوغونو گؤسترمز؛ ياخشيليق، آنجاق، توپلوم ايچينده گئرچكلشه‌بيلير[206]. بيلگيسيز عيبادتين فايداسي‌نين اولماديغي[207] سؤيله‌نير كي؛ بوراداكي ‘بيلگي’دن قصد عيبادت بيلگيسي دئييلدير. بير شئيين ‘بيلگي’ اولابيلمه‌سي اوچون فايدا ساغلاماسي گره‌كديگينه اينانيلير. بو دا توپلومسال فايدادير. حئيوانين اوزرينده، بيلگي و اردملرييله يوكسلن اينسان اخلاق صاحيبي بيريجيك وار اولاندير. اخلاقي اولوشدوران ايسه، توپلوم حاليندا وار اولابيلن اينسانلارين بيربيرلرييله قوردوقلاري هر چئشيد ايليشكيدير[208]. بو حال ايله، تك كيشي‌نين اولدوغو يئرده اخلاقدان سؤز ائتمك گوجدور. اخلاقين اولماديغي يئرده ايسه، ياخشي و پيس ده اولماز. توپلومون ان اوست دوزه‌يده كي  اورگانيزاسيونو دؤولتدير و توپلومون فايداسي اوچون واردير. او حالدا ان يوكسك ياخشيني دؤولت الييله گئرچكلشديرمك مومكوندور. 

      يوسوف’ون، اوگدۆلميش’ين آغزيندان بوتون آنلاتماق ايسته‌ديكلري بونلاردير. او’نا گؤره اينسان آنجاق توپلوم ايچريسينده بيله‌بيلير و ائيله‌يه‌بيلير، يعني كيشيلَشير. توپلوم ديشيندا ديليني، دوشونجه‌سيني، كيشيليگيني ايتيرر، حئيوانلاشير. توپلوم ايچينده قاليب دا اوجا دگرلرين ترس يؤنونده گئدنلر ده كيشيلَشنمزلر[209]. بونونلا برابر، توپلوم ايچينده قالديقلاري سوره‌جه، دؤولتين دوزنله‌مه‌لرينه اويماق زورونداديرلار. دؤولت،  عاديل دوزنله‌مه‌لرله، خالقين بيلنلري تقليد ائتمه‌سيني ساغلايابيليرسه، توپلوم اوچون ياخشي اولاني گئرچكلشديرميش دئمكدير. بئله بير دورومدا  " حؤكمدار، ايكي دونيادا دا قوت بولور، كيشيلر كيشيسي اولور " [210]. 

       يوسوف’ون بو اثري يازماقداكي آماجي، تاريخيندن گؤتوردوگو اخلاقي و سياسي گلَنگي ياشاتماق اولدوغو قدر، بوزقير آتليلاري‌نين دؤولتلر قوران ائنئرژيسيني ايتيرمه‌سيندن قورخدوغو، دونيا اولايلارينا سيرتيني دؤنن مونزوي‌ليگي انگلله‌مكده‌‌دير [211]. نه‌ده‌كي، تورك تاريخينده بئله بير تجروبه بوديزم’ه قارشي ياشانميش، آنجاق تورك دونيا گؤروشو، حياتا و اونون سوروملولوقلارينا يؤنَلن فيكيرلرييله، بوديزم’ين كؤهنه، توفئيلي دونيا گؤروشونه قارشي موجاديله ائتميشدير[212]. آلپليغي بير حيات طرزي اولاراق ياشايان اينسانا، بوديزم’ين تكليف ائده‌بيله‌جگي ان بؤيوك باشاري ندامتدن عيبارت ايدي. سيلاحلارينا و توپلوم حياتينا ويداع ائديب بير ماناستيردا يوخلوق موراقيبه‌سينه دالارسا، بلكي آلپ قورتولوشا ائريشه بيليردي. بئله بير ائحتيمال قارشيسيندا توركلر آلپ’ي، جانيني قورويان زاهيددن اوستون توتموشدولار[213]. ايسلامييت’دن سونرا دا، توركلر آراسيندا، اؤزنه اؤزگو ‘آلپ-اَرن’ تيپي تمايوز ائتميشدير.                                                        

    

  سونوج 

       ايسلامي دؤنمه عاييد بير اثر اولان قوتادغو بيليگ’ده كي  دؤولت آنلاييشي، اؤزوندن و ايسلامدان اؤنجه‌كي  ‘تورك دؤولت گلَنگي’ ايله تاماميله اويوم حاليندا‌دير. دَييشن مادّي و معنوي شرطلره باخماياراق، دؤولت گلَنگي‌نين كسينتي‌يه اوغراماديغي و باشقالاشماديغي آچيقدير. بونون ان اؤنملي ندنلريندن بيري، تورك توپلوموندا گلَنگين هر زامان آغيرليغيني قوروموش اولماسي؛ بير ديگري ايسه، سياسي ايقتيدارين بئله‌سي بير سونوجو اؤزلليكله آماجلاميش اولماسيدير. زيرا، گلنك گوجدور. 

       دييشن شرطلره و بونلارا باغلي اولاراق اورتايا چيخان ائحتياجلارين اورتادان قالديرماسينا يؤنه‌ليك يئني دوزنله‌مه‌لر ياپيلماقلا برابر، حوقوق بؤيوك اؤلچوده گئچميشده كي  اويغولامالارا دايانديريلميشدير. بئله بير اَييليمين/مئيلين اورتايا چيخماسيندا ‘آتالار روحو’نا اولان اينانج اولدوقجا ائتكين بير رول اويناميشدير. بونو دستكله‌‌ين سياسي ائتكن ايسه، حاكيميتين سوي تك‌الي اوزه‌رينه قورولموش اولماسيدير. بونون بير سونوجو اولاراق، دؤولت ايله حؤكمدار اؤرتوشدوروله‌بيلميشدير. بو ندنله‌دير كي، دؤولت يؤنتمه بيلگيسي، دؤولت قوروملاري‌نين ايشله‌ييشلري‌نين  دوزنلنمه‌سيندن چوخ، حؤكمدارين ائيلملري‌نين دوزنلنمه‌سينه يؤنه‌ليك اولموشدور. بو دا وار كي، بو دوزنله‌مه‌ده گلنگه دايانديريلميش و بونا اويمايان حؤكمدار مشروعيتيني  ايتيرميش ساييلميشدير. بو دوروم دا، دؤولت ايله حؤكمدارين تاماميله آيري تلقّي ائديلمه‌سي‌نين اؤرنگيدير. چليشيك كيمي گؤروله‌بيلن بو ايكي دوروم، توركلر’ده كي  دؤولت دوشونجه‌سي‌نين آچار قاورامي اولان ‘قوت’ ايله آچيقلانير. كيشي‌يه دؤولتي قازانديران ‘قوت’ون قاليجي اولمايان بير اؤزلليگه صاحيب اولماسي، دؤولت-خالق ايليشكيسيني بئله‌سي بير دنگه يه اوتوردان تورك دؤولت فلسفه‌سي‌نين اؤزگون يانيني اولوشدورور. بونا باغلي اولاراق، دؤولت قوتسال ساييلميش، فقط حؤكمدارا قودسييّت(قدسيت) اصلن ايضافه  ائديلمه‌ميشدير. ‘قوت’و  الينده توتابيلمه‌نين يولو حؤكمدارين اخلاقي سوروملولوقلاريني يئرينه گتيرمه‌سينه باغليدير. پراگماتيك تمللره دايانان اخلاق، خالق و حؤكمدارين قارشيليقلي چيخارلاريني دنگه‌ده توتابيلمگي اساس آلميشدير. بونون بير سونوجو اولاراق، خالقين دورومونو ياخشيلاشديرماق، حؤكمدارين باشدا گلن گؤروي اولدوغو كيمي، مشروعيتيني دوام اتئديره بيلمه‌سي‌نين ده گره‌گي اولموشدور. 

       تورك گلَنگينده، دؤولت تئوريسينده كي  ان اؤنملي عونصورلردن بيري ده ‘تانري’ قاورامي اولموشدور. سياسي حاكيميتين تانري’دان آلينديغينا اينانيلميش، بونا باغلي اولاراق دا حاكيميتين گره‌گيني يئرينه گتيرمك، حاق دئييل، بير گؤرَو اولاراق تلقّي ائديلميشدير. آچيقدير كي، بو آنلاييشي آياقدا توتان دا روحون اؤلومسوزلوگونه ايليشكين اينانج اولموشدور. بو اينانجين خالقدا يئرلشيك اولماسي سياسي ايقتيدارين مشروعيت قايناقلاريندان بيري اولموشدور. بونو دستكله‌مك اوزره، ياراديليش و تؤره‌ييش افسانه‌لري ده ايقتيدارين مشروعيتيني تمللنديرمك اوزره بيچيملنديريلميشدير. 

  تانري طرفيندن حؤكمدارا وئريلن گؤرَوين آماجي يئر اوزونده عدالتي حاكيم قيلماقدير. بونونلا ايليشكي ايچريسينده، دؤولت؛ ‘دونيا دؤولتي’ اولاراق دوشونولموشدور. بونون ان اؤنملي سونوجو، سياسي اوتوريته‌يه ايطاعت ائدنلرين تومونون بو دؤولتين ‘وطنداشي’ سايلماسي اولموشدور. بئله‌جه آييريمجيليق انگللنميش و بو دوروم تورك دؤولتلري‌نين بؤيومه ندنلريندن بيري اولموشدور. 

 

 

 

 

  
KAYNAKÇA 
Arat, Reşit Rahmeti, Kutadgu Bilig I: Metin, 3.bsk., Ankara, TDK, 1991. 
Arsal, Sadri Maksudi, Türk Tarihi ve Hukuk, İstanbul, İ.Ü. Hukuk Fakültesi Yayınları, 1947. 
Arslan, Mahmut, Kutadgu Bilig’deki Toplum ve Devlet Anlayışı¸İstanbul, İ.Ü. Ed. Fak. Yayınları, 1987. 
Baştav, Şerif, “Eski Türklerde Harp Taktiği”, Türk Kültürü, Cilt: 2, Sayı: 22, 1964, s.39-48. 
Bombaci, Alessio, “Kutadgu Bilig Hakkında Bazı Mülâhazalar”, Fuad Köprülü Armağanı, İstanbul, DTCF, 1953, s.65-75. 
Câhiz, Hilâfet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri, Çev.: Ramaza