قیزیل قلم آذر      Qizil Qelem

بوگون تورک دونياسي نين اؤنونده مؤوجود اولان فورصت لر، بير تورک بيرليگي نين ووجودا گلمه سي اوچون ان اويغون فورصت لردير. چونکو ایندیيه دک تورک دونياسي ميللي بيرليک حيسسي يؤنوندن هيچ بو قدر بير و برابر اولماميشدي. تاریخين بيزه سوندوغو بو فورصتی ان ياخشي شکيلده دگرلنديرمک زورونداييق، يوخسا يارين چوخ گئج اولابيلر. بللی دیر کي بو بيرليک سياسي بير بيرليک (ان آزيندان ایندیلیک) اولماياجاقدير. آنجاق سياسي و ايداري بيرليک خاريجينده هر تورلو بيرليک اوچون ماددي و معنوي شرط لر حاضيردير. بو قونودا ايلک ياپيلماسي گرکن شئي، ایقتیصادی و کولتورل ايليشکيلري گليشديرمک و ايش بيرليگي ساحه لري ميدانا گتيرمکدير. ایقتیصادی و کولتورل ايش بيرليگي ايلري ده سياسي-عسکري ايش بيرليگينه دؤنوشه بيله جک، بلکي ده کونفئدراتيف بير سياسي ياپي اولوشاجاقدير. دونيانين چوخ کیچیلدیگی گونوموزده بو اولماياجاق بير ايش دئیيلدير. ایقتیصادی-کولتورل و حتا گلجکده آوروپا توپلولوغو تيپي ایقتیصادی-سياسي بيرليکلر موطلقن تشککول ائده جکدير. بوتون بونلارين اولابيلمه سي اؤنجه ليکله مثلن فيکير پيلانيندا اولغونلاشماسي ايله مومکوندور. چونکو فيکير (توري) اولمادان حرکت اولماز. ان موهوم شرط: الیفبادا بيرليک ایندی تورک توپلوملاري آراسينداکي ايليشکيلرين گليشمه سي و سيخيلاشماسي اوچون بعضی انگللر مؤوجوددور. بو انگللرين ان باشدا گلني الیفبا فرقلي ليکلريدير. بوگون باتي تورکلري (تورکييه، قيبريس، بالکانلار) لاتين الیفباسيني، گونئي تورک قوشاغي (سورييه، ايراق، ايران، افغانيستان، دوغو تورکيستان) عرب الیفباسيني، روسيا فدراسيونونداکي تورک توپلولوقلاري ايسه کيريل الیفباسيني ایشلتمکده دیر. روسيا فدراسيونو اراضي سينده ياشايان تورکلرين ایشلتدیگی کيريل الیفباسي روسلارين پارچالاما پوليتيکاسي گره گي، اؤته کي تورک توپلوملاري نين اوخوماماسي اوچون بیربیرلریندن فرقلی دوزنلنميشدير. بيزيم فيکريميزجه تورک توپلوملاري آراسينداکي ايليشکيلري گليشديرمه نين بيرينجي شرطي،الیفبا بيرليگي نين ساغلانماسيدير.الیفبا بيرليگي تورک توپلوملاري نين بيربيرلرييله اولان هر تورلو موناسبتينده استراتئژيک بير اؤنمه صاحیب دیر (تورک بيرليگي فيکري نين اؤندرلريندن مرحوم ايسماعيل قاسپيرالي بوگون ياشاسايدي، مشهور " ديلده، فيکيرده، ايشده بيرليک " اسلوقانينا موطلقن "الیفبادا بيرليک " عونصورونو دا ائکلردي. تورک دونياسينداالیفبا مسله سي نين حللي اوزرينده ياپيلان چاليشمالار، گله جک اوچون اومود وئريجي دير. روسلارين پارچالاما پوليتيکاسي ايجابي الیفبانين زورلا دگيشديريلمه سي، لاتين الیفباسيني تکرار احداث ائتمک اوچون ان موهوم سبب لردن بيريني تشکيل ائتمکده دير. ذاتن آذربايجان و قيرقيزيستان لاتين الیفباسينا گئچيش قراری آلميش دورومدادير. يازي ديلي بيرليگي اوچون نه لر ياپيلمالي؟ الیفبا مسله سي نين چؤزولمه سيندن سونرا اورتايا قونوشما و اؤزلليکله يازي ديلي پروبلئملري نين چيخاجاغي آچيق دير. يازي ديلي بيرليگي نين ساغلانماسي اوچون: 1. شرط، ايملا بيرليگي نين اولوشدورولماسي دير. زيرا عيني کلمه اوفاق تفک سس فرق لری دیققته آليناراق فرقلي يازيليرسا يئنه بير چوخ گوجلوکلر مئيدانا گله جکدير. بونو اؤنله مک اوچون نوفوس چوخونلوغو دیققته آليناراق مومکون اولدوغونجا ايملا بيرليگينه (استانداردلاشماغا) گئتمک لازيمدير. 2. شرط، مومکون اولدوقجا ديل بيلگيسي قوراللاريندا استانداردلاشماغا گئديلمه سي و بونون اويغولانماسيدير. بو، ايليشکيلرين سيخيلاشديريلماسي و يازي ديلي بيرليگي نين تشککول ائتمه سي اوچون اؤنملي بير شرط دير. يئنه نوفوس چوخونلوغو، اثر يوغونلوغو، کولتورل و ائکونوميک ائتمنلر گؤز اؤنونه آليناراق گرکلي اؤلچولر تثبيت ائديلمه لي دير. بونلارين فئعلیاتا گئچيريلمه سي طبیعی کي بؤيوک فايدالار ساغلاياجاقدير. 4 . شرط، تئريم بيرليگي نين تامين ائديلمه سي دير. بو اصلينده زور بير مسله دئیيل، ديگر شرطلره گؤره ان قولاي ساغلانابيله جک اولانيدير. هر بيليم دالي نين بيلگينلري توپلانيپ اؤنجه ليکله تورکجه کؤکلره دايانما اؤن شرطي ایله اورتاق بير بيليم ديلي تثبيت ائتمه ليدير. بو، اورتاق بير بيليم ديلي و اورتاق بير يازي-قونوشما ديلي اوچون چوخ اؤنمليدير. 5. شرط، کلمه خزینه سي نين استانداردلاشماسيدير. تورک لهجه لرينده کي اورتاق کلمه لر تثبيت ائديلمه لي و بو گئت گئده آرتديريلمالي، زنگينلشديريلمه ليدير. بو سورجين، یعنی کلمه (سؤزلوک) استانداردلاشماسي نين سونا ائرمه سي، زاتن اورتاق يازي ديلينه اولاشماق دئمک اولاجاقدير. تورک لهجه لری نين هر بيري زنگين بير کلمه خزینه سينه صاحیب اولدوغو اوچون گئنل و استاندارد بير تورکجه قاورام، کلمه و تئريم باخيميندان دونيانين ان زنگين ديلي اولاجاقدیر. موناسبتلرين سيخيلاشماسي قونوشما ديلينده ده بيرليگه يول آچاجاقدیر. بو اولقويا اورتاق الیفبا، ايملا، قيرامئر قوراللاري، تئريم و کلمه بيرليگي ده يارديمجي اولاجاقدیر. دوغالدير کي بوتون بونلارين اولماسي بير سورچ ايشيدير. بو سورچ، زورلاما و داياتما شکلينده اولماماليدير. هر تورک توپلومو اسکيدن اولدوغو کیمی ; يوخاريدا ايفاده ائتدیگيميز اساسلارا اويارلانميش اسکي يازي ديليني قوللانماليدير. آنجاق بو قوللانيم اورتاق يازي ديلينه قارشي بير تاوير شکلينده دئیيل، عکسينه اونا يارديمجي شکيلده اولماليدير. تورک دونياسي بلکي ده بير نئچه اون ايل، يازي ديلي باخيميندان ايکي ديللي بير سورچ ياشاياجاقدیر. بو آرادا مخصوصن بيربيرينه نيسبتن اوزاق تورک توپلوملاري نين ديللري اورتا، حتتا ايلک اوخوللاردان اعتيبارن اؤیره ديلمه ليدير. تورکيه تورکجه سي نين وضعیتی تورک عالمي نين ان بويوک کوتله سيني تشکيل ائدن و آذربايجان ديشيندا بوتون باتي تورکلري نين اورتاق يازي و عيني زاماندا قونوشما ديلي اولان تورکييه تورکجه سي، دونيا تورکلویونون ياريسي نين ديلي اولماسي، گئچميشده و گونوموزده کي کولتور بيريکيمي و تئريم باخيميندان گليشميشليگييله ديگر تورکلرين اونيورسيته و يازي ديلي ويا لينگوا فرانجاسي اولمايا آدايدير. آنجاق آز اؤنجه ده بليرتيلديگي کیمي بونون زورلاما و داياتما شکلينده دئیيل، يوخاريدا يازديغيميز شرطلر ديققته آليناراق ياپيلاجاق دوزنلمه لردن سونرا تقديم ائديلمه سي گره کير. آتاتورکون باشلاتديغي ديل دئوريمي، تورکيه تورکجه سيني او ببر تورک توپلوملاري نين ديللرينه قارشي داها آوانتاژلي بير قونوما گتيرميشدير. بوگون قوزئي و گونئي آذربايجان داخيل اولماق اوزره بوتون اوغوز گوروبو تورک لهجه لری تورکييه تورکجه سي نين سون 60-70 ييلدا تورتدیگي کلمه و تئريملرين ائتکيسي آلتينا گيرميشدير. ياخيندا بونون بوتون تورک لهجه لریني ائتکيله يه جگي شوپهه سيزدير. 1970’لردن سونرا قوزئي آذربايجاندا و ايسلام دئوريميندن سونرا گونئي آذربايجاندا باشلايان و گئتديکجه آرتان يئني کلمه قوللانيمي بوگون اؤزلليکله قوزئي آذربايجاندا تام بير فوريا حاليني آلميشدير. تورکيه تورکجه سي نين تئريم ساحه سينده کي باشاريلاري، ديليميزي او بیر تورک يازي ديللري اؤنونده اوستون بير دوروما گتيرميشدير. اؤنوموزده کي ایللرده تورک لهجه لری نين بيربيرلريندن ائک، کؤک، کلمه و تئريم باخيميندان يارارلاناجاقلاري آشيکاردير. نيته کيم اونلو قيرقيز تورک يازاري چنگيز آيتماتوو، İLESAM طرفيندن وئريلن تورک دونياسي خیدمت اؤدولونو آليرکن ياپديغي قونوشمادا؛ " ...تورک ديللري نين بيربيرلرينه ياخينلاشماسي، بيربيرلري نين تجروبه لريندن ايستيفاده اديب اؤزدشلشمه سي و بو کؤکه ني بير ديللرين بيربيرلري نين پوتانسيیئليندن نؤبتله شه رک فايدالانماسي " گرکديگينه بارماق باسميشدير. تورک علم آداملاري و علم قورولوشلاري نين يئني گليشمه لري دیققته آلاراق گونلوک ديلده و هرعلم داليندا تورکجه نين ايلري يورويوشونو دستکلمه لري و سرعت لندیرمه لری لازيمدير. 12 اَيلول 1980 سونراسيندا تورک توپلوم ياپيسيندا اولوشان دیيشيکليکلر تورکجه نين گليشمه و زنگينلشمه سينه ده سکته وورموش، ائکونوميده کي ليبرال لاشما ديليميزه چوخ ساييدا اجنبي سؤزجوک و قاورامين گيرمه سينه يول آچميشدیر. ايشين آجي طرفی تورک آيدينلاري ديلين يابانجيلاشماسينا قارشي اولان حساسیت لرینی ایتیرمیشدیرلر.. يئني قاوراملارا قارشيليق بولونماديغي کیمی، بولونانلارين يئرينه ده يابانجي کؤکنلي سؤزجوکلر قوللانيلماغا باشلانميشدير. اگر هيچ بير تدبير آلينمازسا تورک ديلي امپرياليست اؤلکه ديللري نين ايستيلاسينا اوغراياجاقدیر. تورک آيدينلاري يئني گليشمه لرين ايشيغيندا سوروملولوک و گؤرَولري نين بيلينجينده اولمالي، گونوموزده خالقين کلمه ياپاماياجاغيني بيلمه لي، ديليميزين باغيمسيزليغيني و صافليغيني قوروماليدير. مثلن اوزلاشما يرينه کونسنسوسا، اولدوز يئرينه سيتارا نه ايحتيياچ واردير؟ سونوج: ايشده اوستده سيرالاديغيميز الیفبا، ايملا، ديل بيلگيسي، تئريم و کلمه خزینه سي خوصوصلاريندا بيرليک ساغلانديغي و تورک توپلوملاري آراسيندا قاريشما و قايناشما اولوشدوغو تقديرده 50 ايلليک بير سورچده اورتاق بير تورک يازي ديلي اورتايا چيخابيلير. چنگيز آيتماتوو؛ " نه اولورسا اولسون، بيزيم ايچين تاریخی فورصت گلدي. بو فورصتی یاخشی دگرلنديره رک ایندیکی مدنييتين گوجو اولان و آلابيلديگينه گئنيشله ين کوتله ايلتيشيميندن فايدالانيب کولتورل سورچلري باشدان آياغا قوووت لنديرمک، تورک لهجه لری نين اؤز آرالاريندا ياخينلاشاراق پيراتيک حاله گلمه سيني ساغلاماق منه گؤره هر تورک يوردو اوچون ضروری دير " دئرکن هم آرزوسونو، هم ده ياپيلماسي گرکه ني اورتايا قويموشدور. گئرچکدن ده يازيلي باسين، راديو، تلويزيون، سياحت، تيجارت و صنایعی نين دونياني کیچیک بير کؤيه دؤندوردویو زامانيميزدا اورتاق بير تورک يازي ديلي نين مئيدانا گلمه سي زور ويا ايمکانسيز دئیيلدير؛ عکسينه بونون " اولابيليرليگي " هر زامانکيندن داها چوخدير. ائک اولاراق : بو يازي 1992’ده يازيلميش اولوب يئني دوشونجه قزئته سي نين 28 آغوستوس 1992 تاریخلي 7. صحیفه سینده، آيريجا ارجييئس درگيسي نين نيسان 1996 تاریخلي، 220. ساييسي نين 3-4. صحیفه لرینده ياييملانميشدير. آرادان گئچن زامان ظرفینده ، تورکمنيستان، آذربايجان، اؤزبکيستان، قاقاووز يري و کيريم تورکلري لاتين الیفباسينه گئچميشدير. يئري گلميشکن بليرته ليم کي، خالق ديلي ايله يازان جليل محمد قولوزاده 1929’دا اورتاق تورک ادبي ديل و ايملاسي خوصوصوندا بئله يازميشدير: " بس بيز بونو اعتيراف ائديريک کي، اول آخير تورک کوتله لري اوچون ادبي ديل و عومومي ايملايا چوخ بؤيوک احتيياج واردير و اعتيقاديميز دا بوندادير کي بير بئله ديل، گئج-تئز ووجودا گله جکدير. " اؤزتله سؤيلرسک ايملا و ديل بيرليگيندن قورخولمامالي، ايملايي و ديلي قوروماق کيمليک مسله سي اولاراق گؤرولمه مه ليدير. اساس اولان دولتلرين وارليغيدير. کؤچورن : عباس ائلچین