آزربايجان تورك ادبياتي

 اسلام دونياسي و تورك ديلي / م. کریمی

    آذربايجان چوخ قديم زامانلاردان بير تورك اؤلكه­سي اولاراق، زنگين بير فولکولور، كولتور و ادبياتا ماليك‌دير. مين ايللر بويو يازيلان تورك آبيده‌لير، كتيبه‌لر يوردوموزون هر بوجاغيندا گؤز اؤنونده‌دير. مینلرله تورك ديللي لر، شاعيرلر ويازارلار، تاریخي بير اوزون زنجيرين حلقه‌لري كيمي بير- بيرينه باغلاييب و بوگونوموزه قده‌ر اوزانيبدير. آذربايجان اسلام دونياسي­نين مدنيت يوردوكيمي اوچ ديلده- عربجه، فارسجا و توركجه – ادبيات ياراتميش و بوگون ده گئنيش، درين و زنگين بير خزينه‌يه مینلرجه اسطوره­ لر، افسانه‌لر، داستانلار، ناغيل­لار، نغمه‌لر وباشقا ادبي ژانرلار، دونيا ملت­لري آراسيندا ان زنگين فولكولورو ياراتميشلر.آنجاق بو آلاندا تانريلاردان باشلاييب، گؤگ مخلوقاتي ساييلان عنصرلريله قاريشان افسانه‌لر، ائپيك- حماسی و ليريك – عشقي داستانلارين بوللوغو، بشري تاریخين ان قدیمي چاغلاريندان خبر وئرير. دده قورقود داستانلاري، آلپاميش، آسنا، اوغوزخاقان، آلان قووا، ديب باقوی، آلپ ارتونقا، کوراوغلو و يوزلرله باشقا ائپيك داستانلا ياناشي، اصل- كرم، آشيق قريب، شاه اسماعيل وگلزار و يوزلرله ليريك – عشقي داستانلار وزنگين آشيقلار ادبياتي، اؤز گئنيشليگي و زنگين­ليگي اساسيندا دونيا کولتورو اؤنونده اؤز ده‌يريني جانلانديرير. بونلارين يانيندا تاريخين ايلل چاغلاريندان قايناييب گان نغمه‌لر، ماهني لار، سايالار، آنالار لايلاسي، آتالار سؤزو ايله بير گه زنگين بير ادبياتي يارادير.

   يازيلي ادبياتا گلديكده، تورك ادبياتي بوتون وارلیغي ايله آذربايجان ادبياتي­نين بير بؤلومو ساييلير. آنجاق شاعيرلر دونيا سينا گله‌رك تبريزلي قطران، تبريز لي خطيب، گنجه‌لي نظامي، شروانلي فلكي و اونلارين آرديجا گلن عصرلرده خواجه علي خوارزمي، خواجه احمد فقيه، مولوي، سلطان ولد، يونس امره، مصطفي ضرير، قاضي احمد برهان‌الدين، بيرك قوشچواوغلو، آذربايجان تورك ادبياتي­نين كلاسيك مرحله سيني باشلاياراق، عماد‌الدين نسيمي، تبريزلي كشوري، حبيبي، حقيقي، مولانا فضولي، ختائي و يوزلرله كلاسيك ادبياتي نيزي دونيا شهرتلي شخصيت لرينه يول آچير. چوخ كئچمه دن صفويه دؤورونون سونلاريندا صائب، قوسي، تاثير، افشار، ويئنه‌ده يوزلر شاعيرلرله تورك ادبياتي گليشير وواقف رئاليزم ادبياتي نين تمل داشيني قوروب، 18-19 جو عصرده يول آچير.

   آنجاق قاجار دؤورونده آذربايجان‌نين بؤلونمه‌سي ايله، قوزئي بؤلومو روس استيلاسي آلتينا گيرير. بونونلا بئله سوسماييب، اؤز قاباقجيل حركت­لريني داوام ائتديرير و شرق دونياسيندا بيرينجي مترقي يوللاردا آدديم آتير. بورادا آذربايجاني ايكي بؤلومده آراشديرماميز لازيم گلير. روس استيلاسي آلتيندا اولوب سونرا مستقل جمهوريتي تشكيل ائده‌ن قوزئي بؤلومو و ايرانا باغلي قالان گونئي آذربايجان ادبياتي بوتون باغلي­ليقلاريلا- ايكي بؤلومده داوام ائتديره‌جه­ييك. شوبهه يوخدوركي بو ايكي بؤلومون ديلي و ادبياتي – بوتون 200ايلليك آيريليغي گؤز اؤنونده ساخلاياراق بير- بيريندن آيريلماييب و همين بوگون ده بو ايكي بؤلومون ادبياتي و ديلي عيني­دير؛ آنجاق تاريخي- سياسي شرايطدن يارانان امكانلارا خاطير، ادبيات آلاني گئنيش، آچيق ويا قاپالي – دار لاشميشدير. بورادا آذربايجان روس استيلاسي آلتينا كئچه‌رك، سونرا آذربايجان جمهوروسونو تشكيل ائده‌ن بؤلومون ادبياتي‌ني تانيتديريب سونرا ايران آذربايجانينا دؤنه‌جه ­ييك. آنجاق يئنه خاطيرلاييرام كي بو ايكي ادبيات هئچ بير زامان بير – بيريندن آيريلماييب و بوگون ده عيني­دير.

   روس استيلاسيني ‌قبول  ائده‌ن آذربايجان شهرلري و قوزئي بؤلگه‌سي، مختلف خانليقلا تشكيل ائده‌رك روس تزار لاري قارشيندا بؤيوك تهلوكه ­لر ياراتميش و اؤز وارليغينا داوام وئرميش وزنگين بير ادبياتي یاراتماغا داوام ائتميشدير. 18-19 جو يوز ايللرده آذربايجاندا يئپ بير آيدين نسيل – یئتيشميش و كولتور – ادبيات حياتي­نين بوتون ساحه‌لرينده بير ايره‌ليله­ مه و گليشمه ياشاما كئچميشدير. 1850 جي ايللردن آذربايجان ملي تئاتروسونون تمل­لري قورولور. موزيك، رسم – نقاشي كيمي هنر ساحه­سينده اؤنملي گليشمه­ لر باشلايير. ديلچي­ليك، تاريخ، جغرافيا، اسلام حقوقو و باشقا آلانلاردا دونيا سوّيه سینده عاليم‌لر اورتايا گلير.

   روس شرقشناسليغي­نين بينؤره ­سيني قوران عاليم‌لر آذربايجاندان باش قالديرير، ميرزامحمدعلی كاظم بيگ (1870-1802)، قاان و پتربورگ بيليم يوردوندا، ميرزا جعفر توپچي باشي (1869-1784) پترزبورگ بيليم يوردوندا تورك دونياسي­نين تاريخي، ديلي وادبياتي حقينده ده‌يرلي آراشديرمالاري ايره‌لي سورور و تورك ادبياتي نين كلاسيك نمونه لريني چاغداش – علمي متودلارلا حاضيرلاييب ياييملاييرلار. عباس قلي آقا باكيخانف (1849-1784) قدسي تخلوصو ايله، ميرزا آدي گؤزه‌ل بيگ (1854-1769)، ميرزا قره‌باغي (1860-1784)، شيخ ابراهيم گنجوي (1865-1845) و باشقالاريلا برابر تورك لر دونياسيندا ملی  شعورون ياييملانماسيندا اؤنملي ايشلر يورويورلر.

   19 جو يوزايلده آذربايجان نثري­نين مدرن نمونه‌لریني ياراداراق باكيخانف، ميرزا فتحعلي خان آخوندزاده، يوزلرله يازارلارين همين يوزايلين سونلاريندا عرصه­ یه گلمه ­سينه زمينه ياراديب و آسلان مجيدغني زاده، زين‌العابدين مراغه‌اي، ميرزا شفيع واضح، سونرالار نريمان نريمانف، محمد قليزاده، حقوئردي، و يوزلرله باشقا يازارلارا يول آچيرلار.

    آذربايجاندا ايلك توركجه درگي- اكينچي – 1875  جي ايلده حسن بيگ زردابي اليله ياييملانير. چوخ كئچمه­ دن اونلارجا غزئته ­لر، درگي­لر اونون يولونو ايزله­ييب ميدانا گلير. رضي، ضياي قفقازيه، كشكول و باشقلاري چاپ اولونور. 1900جي ايللردن تفلسيده محمد آقا شاه تختلي باش يازارليغي ايله 20 جي يوز ايلين آذري  توركجه­سيله «شرق روس» غزئته­ سي چاپ اولور. حسين زاده علي بيگ، آقا اوغلو احمد بيگ كيمي تورك آيدينلاري و يئنه ده حاجي زين‌العابدين تقي‌اف تثبثو ايله «حيات» غزئته ­سي ميدان آچير. قيسا بير زاماندا تزار حكومتي تورك وارليغي­نين گوجلو حركتيني گؤرور و چاره‌سيز قالاراق داها اونون قارشيني توتماغي باجارمير.

    1900دن سونرا بوتون روس امپراتورو ايچينده يارانان حركت­لرده، تورك ملت­لري اؤز دامغاسيني باسير. اؤزه لليك­له آذربايجاندا يارانان ادبيات، بوتون شرق اؤلكه­ لرينه مصردن چينه قده‌ر ياييلير و حتي اونون سسي ايراندا حركت يارادير. 1910 جي ايلدن 1920 جي ايله قده‌ر 150دن آرتيق آذربايجاندا تورك غزئته لري ياييليردي.بونلاردان فيوضات، ملا نصرالدين، شلاله، يئني فيوضات، ديرليك وباشقالاریني آد آپارماق اولار. مخصوصاً ملانصرالدين يوخاري بير تيراژدا اولاراق بوتون بؤلگه اؤلكه لرينده- ايراندا، آنادولودا، عراق، سوريه، مصر، هند و .... ياييليريدي و اونلارين عكس صداسي دا اوندا تاپيليردي. بو زامانايلك رومانلار، اوزون حيكايه­لر، درين سياسي مقاله‌لر، كاريكاتورلار وباشقا ادبي ژانرلار يارانير. ميرزا علي اكبر صابر، جليل محمدقليزاده، عبدالرحيم حقوئرديف، فريدن كؤچرلي، علي نظمي، عليقيلي غمگسار، عمر فايق نعمان زاده، محمد سعيد اردوبادي، اوزئييرحاجي بيگلي، سلمان ممتاز، محمد هادي، حسين جاويد، عباس صحت، يوسف وزيرچمن زمينلي، عبدالله شائق و يوزلرله شاعير- يازارلار ميدانا گلير.

    آنجاق ايلك دفعه 1918جي ايلده اذربايجان جمهوروسو يارانيرو 1920 جي ايلدن سووئت اؤلكه­ لري داخلينه گيرير. ادبيات، آذربايجان جمهوروسوندا گونو- گوندن گليشير و مختلف ساحه‌لرده دونيا سويه ­سينده آدي چكيلن اثرلر يارانيرو سووئت اؤلكه‌لري آراسيندا اؤزونه ده‌يرلي بير يئر قازاناراق، آذربايجان ادبياتي دونيا ديللرينه چئوريلير ودونيا ادبي – صنعتي اودول­لارينی قازانير. بوگون همان ادبياتين داواميني گؤروروك. شوبهه­ سيز استالين دؤرونده «قيزيل سورگون» حركتينده چوخلو آذربايجان شاعير و يازارلاري دا قوربان اولدولار و1960جي ايلدن سونرا  اونلاردان اعادة حيثيت اولوب، يئني باشدان اثرلري چاپ اولوب ياييملاندي. آنجاق 1992 جي ايلدن سووئت اؤلكه‌لري پوزولاراق، آذربايجان مستقل دولتي ياراندي و بوگون ديل و ادبياتي هر ايلي بير گلميشه ايله ايره‌ليله­يير. ايكينجي دونيا ساواشيندان 1992 جي ايله‌ قده‌ر یوزلرجه دونيا سويه­ سينده ده­ير‌لي يازارلار وشاعيرلر بشريت دونياسينا هديه وئرميشدير. بونلاردان: رشيد بيگ افنديف، حسين زاده علي توان، سليمان ثاني آخوند، ابراهيم موسي بيگلي، محمدامين رسولزاده، احمد جوادف يوسف وزير چمن زمينلي، جعفرجبارلي، سليمان رحيم اف، عثمان ساري وللي، صمد وورغون، سليمان رستم، محمد راحيم، مكائيل مشفق، ميرجلال، جعفر جعفرف، عزيزه جعفرزاده، اسماعيل  شيخلي، الياس افندي، نبي خزري، بختيار وهاب زاده، خليل رضا اولوتورك، اكرم اليسلي، يوسف صمد اوغلو، محمد آراز، عيسي ملك زاده، آنار رضايف، محمد اصلان، صابر رستمخا‌نلي، راميز روشن و... آد آپارماق گره‌كير. آنجاق آذربايجان جمهورسو بوگون اؤز ادبياتي، ديلي، صنعتي ايله دونيا دا تانينير و ....

 

 

 

ايران آذربايجان ادبياتي

 

    روس- ايران ساواشلاريندان سونرا ايكی مقاوله‌ايله- توركمنچاي و گولوستان – آذربايجانين 17 شهري ايراندان آيريلدي. بو آيريليق تكجه سياسي باخيميندان اولورسادا، ديل، ادبيات و كولتور بيرليگي بوگونه قده‌‌ر پوزولماميش و هله ده عيني­دير. آنجاق قوزئيده امكانلارين چوخلوغونا گؤره يونیوئرسيته‌لر، علمي- ادبي موسسه‌لر تشكيل اولوناراق ادبيات و صنه‌تين گلميشه سينه يول آچميش، يير حالدا كي ايران تورك­لرينه، عكسينه اولاراق ديل ياساقليغي بؤيوك ضايعه‌لرله قارشيلانميشدير. بونونلا بئله تورك ادبياتي اوز زنگين و درين وارليغيني قوروموش، حتا فارس ادبياتيندان گئري قالماميشدير. اسكي ديوان ادبياتي­نين آرديني بوشلاماييب و يوزلرله قراجه داغي، ذكري اردبيلي، حيران خانيم، شكوهي، حكيم هيدجي، رضا صراف، مضطر تبريزي، وباشقالاريلا ادبياتين گلميشه سينه داوام ائتميشلر. مشروطه انقلابيندا 1906 جي ايلده «سردار ملي» آدلانان ستارخان وسالارملي- باقر خان رهبرليگي ايله تبريزده ملي- اؤزگورلوك مجادله­سي بوتون ايراني ائتكيله‌ميشدير. همين زامانلاردا، ايكي آذربايجان فيكري- ادبي جهتدن بير يولو گئديب، قوزئيده چيخان درگي­لر تبريزده ده چيخير و ياييليردي. همان اوردا اولان اويونلار، تبريزده ده صحنه‌يه گليردي. بو حركتين آرديجا، شيخ محمد خياباني آذربايجان جمهوريتي­ني يارادير و ادبيات ساحه­سينده «تجدد» حركتين باشلير و ده‌يرلي يازار و شاعيرلرله- ميرزا تقي خان رفعت، سعيد سلماسی،  جعفر خامنه‌اي داوام ائتديرير.

    رضا شاهين ايراندا حكومت باشينا كئچديگي ايله تورك ديلي ياساقلانير. آنجاق اونون قارشيندا دايانان ملي روحلار، يازارلار و شاعيرلر واردير. ميرزاعلي معجز شبسترلي، علي فطرت، محمد علي اعتماد، و... باش قالديريرلار. رضا شاهين قاچماسيله برابر، آزادليق نسيمي اسمه‌گه باشلير و شيخ محمد خياباني قوردوغو دموكرات فرقه‌سي يئني باشدان جانلانيرو حركتين داواميندا ييرايلليك ملي حكومتی يارانير . بو بير ايلده يارانان و گؤرولموش ايشلر- پهلوي سلسله­سي‌نين 53 ايلينده اوز وئرمه‌ميشدير. مدرسه­لرده تورك ديلي اوخونور، قادینلار پارلمان سئچگي­لرينده اشتراك ائديرلر، تبريزده يونيوئرسيته قورولور، راديو آچيلير، يوزلرجه غزئته لر و درگي لر ايشه باشلايير، آبادانليق ايشلری هيزلي ايره ليله­يير، فابريكالار آچيلير، اكينجي­ليك گليشير، صنايع گلیشير. ادبيات ساحه­سينده ده بؤيوك گليشمه‌لر ياييلير و يوزلرجه شاعيرلر و يازارلار ميدانا گلير، آنجاق بير ايل باشيندا شاه قوشونو يئني باشدان آذربايجاني ويران قويور، /25000 انساني اؤلدورور و /20000 دن آرتيق سورگون اولور. يئنه ده ادبيات سوسمايير. بو دؤنه شهريار ميدانا گلير و «حيدربابایا سلام» شعريله بير مكتب ياراديركي بوگونه قده‌ر 500دن آرتيق اونا بنزه تمه‌لر يازيلميش و 90 ديله ترجومه اولماسي دونيا ادبياتيندا گؤرولمز بير ايشدير. آذربايجان ادبياتي هله‌ده گلیشير ومینلرجه شاعير ويازارين يارانماسينا شاهيد اولوروق.