25
   خوارزمشاهلار امپریاسی و تورک دیلی – ادبیاتی    

 

   خوارزمشاهلار 1172دن 1231ایلینه قدر سلطنت ائتدیلر. اونلار خوارزمدن قالخیب و برکتلی یوردلاری چوخلاری­نین طمع گؤزونو ایشیقلاندیردی. بیلدیگیمیز کیمی جیحون چایی ایران ایله توران آراسیندا بیر سینیر کیمی دایانمیشدیر و بو یوردلاردا هئچ بیر زمان تورک دیلی آرادان گئتمه­ میشدیر. بو منطقه هیاطله آدیلا تانینمیش و ایکی باشکنده صاحب ساییلیردی، بیری سمرقند و او بیری بخارا. بو یوردلاردا گؤزل و بؤیوک گؤللر: بانشی، قره گؤل، ایستی گؤللری؛ وانها، جو و قره سو چایلاری و دره­لری وار ایدی. تاریخ بویو خوارزم یوردلاری اؤز یوللاری و نعمتلری اساسیندا اقتصادی و تجاری اهمیتینی ساخلامیش و شرق ایله غرب آراسیندا بؤیوک رول اوینامیشدیر. جغرافی یازانلار همیشه خوارزمدن دانیشاندا، اونون عمله گلن بوللو محصولاریندان و کالالاریندان دانیشیرلار. واضح یعقوبی، اصطخری، مسعودی، مقدسی، ابن رسته، قدامه بن جعفر، ابن خرداد، مستوفی و یاقوت حموی بو ساحه­ده یاخشی معلومات وئرمیشلر. یاقوت یازیر: "خوارزمدن آباد بیر اؤلکه گؤرمه­میشم."[1] اصطخری بورانی مسلمانلارین دارالحربی آدلاییر. بونونلا بئله، تورکلر اسلامی قبول ائتدیکدن سونرا اسلام دنیاسی­نین قیلینجی آدلانیرلار و اسلام قوشونونون رهبرلیگینی بویونلارینا آلیب، لیاقتلر گؤستریرلر. ابوریحان بیرونی­نین دئدیگینه گؤره، آل افریق بیرینجی سلسله­دیر کی خوارزمه حکومت ائتمیش و 305دن 385 ایلینه قدر دوام گتیرمیشلر. امیر ابوالعباس مامون ابن محمد 385ایلینده خوارزمشاه عنوانی آلتیندا ایکینجی حکومتی یارادیر. سلطان محمود 408جی ایلده خوارزمی اؤز امپریاسینا آرتیریر و ابوسعید آلتونتاش آدلی سپهسالارینی خوارزم اوچون امیر قونداریر. آلتونتاش ایکی اوغلو ایله برابر 432ایلینه قدر خوارزمشاه سلسله­سینی دوام ائتدیریر.

عباسی خلیفه­لری خوارزمشاهلارا آرخالانیب و اؤزلرینی ساخلاماق اوچون بوتون حیله­لره ال ووردولار، ولی فایدا وئرمه­دی.

   خوارزمشاهلار، سلجوقلارین تجربه­لریندن تام شکیلده استفاده ائتدیلر. بوتون اداری سییستملری اونلاردا آلیب ساخلادیلار.  

جارالله زنخشری دن علاوه چوخلو مورخ، یازار و شاعیریمیز بو تارخده واردیر او جمله دن: شیخ حسام الدین اینانج – ملک نامه کتابی نین راویسی، شیخ تومانج، خواجه علی خوارزمی، عزالدین حسن اوغلو، نظامی گنجوی، افضل الدین خاقانی، خواجه احمد فقیه و . . . بونلارین هامیسیندان تورکجه اثرلر بوگون الده دیر.

بو زمان ان ده­یرلی اثر اولان مقدمه­الادب کتابی یارانیر. زمخشری بو کتابی یازماقلار گؤستردی کی تورک دیلی او زمانلار بوتون اسلام دنیاسی­نین دقتینی اؤزونه چکمیش و عربلرله برابر فارسلار دا تورک دیلینه احتیاج دویوردولار. دوغرودور، رمخشری بو کتابی یازمادا ایستیر ترکلره و فارسلارا عرب دیلینی دوزگون صورتده اؤیرتسین. زمخشری بو کتابی یازاندان سونرا سلطان آتسیز خوارزمشاها تقدیم ائدیر.

   جارالله ابولقاسم زمخشری­نین مقدمه الادب - تورک ادبیاتیندا اؤنملی کتابینی 453ه ایلینده یازمیشدیر. زمخشری­نین باشقا اثری تفسیر الکشّاف دیر کی هله بوگون ده علمیه حوزه­لرینه هامی­نین نظرینی اؤزونه چکیر. زمخشری اؤزونون تورک اولدوغونو اؤزونه فخر سایمیش و عربجه یازدیغی شعرلرینده ده تورک اولدوغونا گووه نمیشدیر. او، 20دن آرتیق اثر یاراداراق، 512ه ایلینده دنیاسینی ده ییشمیشدیر.

   بورادا بیر نئچه سؤزجویو زمخشری دیلیله اوخویون:

مکتب = اوغلان اوخور یئر

تاوان = ائوین کؤکه سی

شرق = گون دوغار یئر

غرب = گون باتار یئر

مسافرخانه = قونوقلوق ائو

مطبخ = آش بیشیرقو یئر

و......

 

نئچه کتاب تانیتیمی:

جارالله زمخشری، مقدمه الادب، تبریز، نشر اختر، 1395.

م. کریمی، تاریخ ادبیات آذربایجان، ج 3، تبریز، نشر اختر، 1395.

نظامی گنجوی، تورک دیوانی، تصحیح: ائل اوغلو، تهران، اندیشه نو، 1382.

خواجخ علی خوارزمی، یوسف و زلیخا، زنجان، انتشارات زنگان، 1376.

 

 

[1] معجم البلدان، ج 2، ص 396.