ابوالقاسم زنگانی

    1183 ایلینده زنگاندا آنادان اولوب، 1292ده فوت ائتمیشدیر. او زنگاندا تحصیلی­نی بیتیردیکدن سونرا قزمین و اصفاهاندا سونا چاتدیریر و زنگاندا بیر قاضی کیمی ایشه باشلاییر. او، هر اوچ دیلده مکمل صورتده تحصیل آلمیش و ادبی ذئقئنئ اسلامی علم لر اوغروندا ایشه آپارمیش و علمی اثرلری یانیندا دؤرد تورکجه منظوم اثر ده یازمیشدیر.

   ابوالقاسم زنگانی­نین بؤیوک باباسی میرمحسن زنگانی (اؤلوم 1148 قمری) سلطان حسین صفوی و ایمینجی شاه تهماسب زمانیندا مسلمانلاری دینی مرجعی ایدی. ابوالقاسم زنگانی ­نین آتاسی علی نقی (اؤلوم 1258 قمری) زنگاندا قاضی ایدی.

ابوالقاسم زنگانی­نین بهزادنامه سی چاپ اولموش و الیازماسی زنگاندا موجوددور. بهزادنامه آشیق ادبیاتیندا ایلهام آلاراق عرفانی مضمون ایله یازیلمیشدیر. بو اثر مثنوی قالیبینده­ دیر و آذربایجان شیوه ­سی اولاراق مثنوی ایچینده غزللر و قوشمالار، گرایلی­لار و. . . دا واردیر. مثنوی آراسیندا نئچه ساقی­نامه ده واردیر. بهزادنامه بئله باشلانیر:

دیباچه ­ی نامه، نام سبحان

قیوم قدیمی حی سبحان

قهار و غفور، فرد و جبار

کیم عالمی یوخدان ائیله دی وار.

حکم ائیله سه تمام بشر اولور خاک

حکمونه مطیع زمین و افلاک.

دارنده ی اوج آسماندیر

داننده ی ظاهر و نهاندیر.

سندن طلبیم بودور خدایا

رحم ائت بن زار و بینوایا.

هرچند کی من گوناهکارم

درگاهینا هم اومیدوارم

و سونرا داستانا بئله باشلاییر:

بودور غرضیم ائدم روایت

گر حقین اولا منه عنایت

تقریر ائدم بو داستانی

گلزار ائدم بو بوستانی

بیر شیخ وار ایدی نخجوواندا

مشهور ایدی فضلی اول مکاندا. . .

   الیمیزده اولان الیازما 1242 قمری ده زنگاندا استنساخ اولموش و 250 صحیفه ­لیک بیر نسخه ­دیر کی عالیمین هر 4 اثرینی ده احتوا ائدیر. دؤرد اثردن بیری بهزادنامه­ دیر و قالان اثرلر حضرت علی ­نین ایگیدلیگینه باغلی روایتلردیر، آما اثرلرین باشلامیش و سونو اوخوناقلی دگیلدی.

   ابوالقاسم زنگانی ­نین اوغلو میرزا ابوطالب زنگانی­دیر کی 18 ذیقعده 1259 ق / گونش ایلی 1219دا زنگاندا آنادان اولور. او دا بؤیوک عالیم­لردن بیری­دیر کی 1278ده نجفه گئدیر و اورانین مجتهدلریندن کسب فیض ائدیر و ایرانا قاییدیب تهراندا ساکن اولور و سونرا اصفهانا کؤچور. اونون دا تورکجه – فارسیجا شعر دیوانی واردیر. او نئچه دیل – فرانسیزجا، استانبولجا، عربجه دیلرینه تانیش اولوب و زمانین بؤیوک بیلگین لری – توماس مالتوس، داروین و باشقالاریلا یازیشمالاری موجوددور.

***

12

حسینقلی خان افشار

قاجار دؤوره­سینده زنگانین دَیرلی شاعیرلریندن بیری حسینقلی خان افشاردیر کی بوگون تورکجه – فارسیجا الیازما دیوانی تهران یونیوئرسیته سی کتابخاناسیندا 2548 نمره­سی آلتیندا ساخلانیلیر. بو الیازما 40 صحیفه لیک، نستعلیق خطی ایله یازیلمیش و 550 بیت شعری احتوا ائدیر.

چاکرین اولوم و اؤلوم تاریخی بللی دگیلدیر، آنجاق همین الیازمادان آلدیغیمیز معلومات گؤسته­ ریر کی فتحعلی شاه زمانیندان ناصرالدین شاه زمانینا قدر یاشامیش و دربار ایله یاخیندان ایلگیسی اولموشدور. اونون عاییله ­سی زنگانین دولت آداملاریندان اولموش قیدار شهرینده اوزون مدت حاکم اولموشلار. چاکرین دیوانیندا عباس میرزا – نائب السلطنه، ابوالقاسم قائم مقام و ناصرالدین شاه زمانی اولای لارینا اشاره­لر واردیر. البنده بیر سیرا تذکره ­لرده اونون یاشاییش و یارادیجیلیغینا اشاره ائدیرلر او جمله دن نگارستان و دانشمندان آذربایجان اثرلریندن معلومات ةآلماق اولور. بو کتابلار چاکرین یاخشی دولانیشی و ایی اخلاقینی توصیف و تعریف ائدیرلر. شعرلریندن ده اؤرنک وئریرلر. اونون چاکر تخلوصو بو شعرده گلیر:

گر چاکرین احوالینی سورسا، سؤیله گؤردوم

بیر عاشق شوریده ­دی افشار آراسیندا.

   افشار طایفاسی، تورک طایفالاری­نین قدیمکی طافلاریندان ساییلیر کی زنگاندان علامه آذربایجانین باشقا شهرلری مثلا اورمیه، تیکاب دا واردیرلار و خراسان حتا فارس اوستانیندا دا یاشاییرلار.

   افشار دربارلا ایلگی ده اولاراق، دولتی مقاملار ایچینده رشوه آلماغی، طمعکارلیغی، پیس عمل لر و رفتارلار قارشیندا دایانیر و شعرلرینده اونلاری افشا ائدیر؛ حتا شاهدان را واز کئچمیر و بئله دئییر:

شاهی که نشنود سخن دادخواه را

دیگر چه حاجت آنکه بخواهد گواه را

تزویر و ریاگارلیغی دا بئله افشا ائدیر:

شوقیاه مسجده واردیم کی عبادت ائله یم

کافیرم گر اورادا بیرجه مسلمان گؤردوم!

هامی سجاده ی تزویر دؤشه ییب

نسبت زهدی وئریب اونلارا بهتان گؤردوم.

   چاکر زنگانین باشقا همعصر شاعیرلریله ایلگی قورموش و اونلارلا شعرلشمیشدیر او جومله­دن جاذب خوئینی، فاطما خانیم جاریه و . . . ده مناظره سی اولموشدور. اونون شعرلری آخیجی، ساده، عینی حالدا محکم و اوره­یه یاتان­دیر.

***

13

مسکین

محمد باقر خلخالی – "مسکین" تخلوصو ایله زنگانین دولت منصب صاحیبی اولان دوشونجه لی، صفالی و درد تانییان شاعیری­دیر. قاباقجا بونو دئمه لی­یم آذربایجانین بؤیوک بیر شاعیری ده ملا محمد باقر خلخالی – ثعلبیه اثری نین صاحیبی دیر کی "باقر" تخلص ائتمیش و مقبره ­سی بوگون موجوددور. آما مسکین تخلص ائده ­ن محمدباقر خلخالی زنگانلی­دیر و بیر بالاجا دیوانی واردیر. مسکین 1268 قمری­ده زنگاندا آنادان اولوب و دولت مقاملارینی الده ائده­رک خالق ایله دوزگون رفتار ائتدیگی اوچون خالق طرفیندن سئویب – سئویلیب و بیر عُمر توپلومون کولتورو یولوندا چالیشاندان سونرا گؤزل بیر دیوان یادگار قویوب و 1338 قمری 102 ایل بوندان قاباق وفات ائدیبدیر. مسکین­ین دیوانیندان بیر غزل:

جانا، قمر عقربده دی، هم ماه صفردیر

ترک ائیله گیلن بو سفری، مایه ی شردیر

باخ آینه­یه زولف کجین عقربه بنزیر

داخل اولان اول زولفه یوزون قرص قمردیر.

بو نوع خرام ائیله مه ای کبک خرامان

گؤر بیرجه تیکن گؤز یولووا نئّه نفردیر.

ای گلشن حسن ایچره قدی سرو صنوبر

سؤیله منه اول موی ایدی یا اینکه کمردیر.

بیلمم نه دی یارب، تؤکولوب شانه ی یاره

زنجیردی مسکینه ووروب، یا گولِ تردیر؟

   مسکین جامعه ­نین یوخاری قاتلاریلا، سارای آداملاریلا بیرگه یاشاییر، آنجاق اونلارین پیس دولانیش لارینی، یانلیش فیکیرلریله یولا گئتمیر؛ ریاکارلیغی، یالان دانیشماغی افشا ائدیر، بللی­دیر کی اولار دا شاعیری خوشلاماییرلار. آنجاق مسکین سؤزوندن دؤنن دگیل:

غرق شراب می­کنم خرقه ی پاره پاره را

ساقی بزم می شوم با نی و تار و چنگ و دف.

زاهد اگر به بزم ما آمده ای ورع مکن

ورع ز دوش دور کن، باده بنوش لاتحف

باغ و بهشت را پدر داد ز بهر حنظه­ ای (حنظه: بوغدا)

گر نفروشمش به جو، پستم و پورِ ناخلف.

قاضی شهر خود لقمه حرام می­خورد

پس چه توقعی کنم زین حیوان خوش علف؟

***