19
عبداله مرادی
   زنگانین ادبی دیلینی یوکسلدن شاعیرلر باشیندا دایانان گؤرکملی بیر سیمادان دانیشماق ایسته­ ییرسک اوّل باشدا عبداله مرادی­دان آد آپارمالی­ ییق. عبداله مرادی­نین ایکی کتابی چاپ اولموش: "آنا چینار"، "شاختا وورموش آرزیلار".
   و چوخلو حیکایه لری واردیر کی هله چاپ اولمامیش. مرادی بوگون اون ایلدن آرتیقدیر کی زنگان رادیو – تلویزیوندا یازیر و دانیشیر. یازدیغی حیکایه­ لر ساییسی یوزدن آرتیقدیر. ایندی "خالق شاعیری" عنوانلی شعریندن نئچه بند:
نه خـانلاريـن، نه بئـي‌لـريـن
نه بير قودورغان[1] سولطانين
قـارشـي سـينـدا اگيـلميـشم
نـه قوللـوغونـدا دور موشام.


نه بـويلانـيب پيـشيـك كيمـي
سـورفاسـينا گـؤزتيـكميشـم
نـه ال لـريـنـده‌ن پـاي آلـيـب
سوموك اوتوب قودورموشام.


قيزيل، گوموش قاب قاجاغين
دادلـي، دادلـي يـئـمـك‌لــري
آنجــاق منـه‌قان قوسـدورار
سـانـجـيـلادار، كـسـرمـنـي.


اؤزگه‌لـرين سورفـاسـيندان
ال اوزاديـب تــوتـسام‌تـيكـه
آغــي1 كيـمـي ده‌لــر مــنـي
دوغـرايـار اؤلـدوره‌ر مـنـي.


اومسامدا پاي اؤز خالقيمين
وارليغيندان پـاي اومموشام
مـنـه مـقـدس ديـر اونــون
قيزغين اتي، ايـستي جـانـي.


بالدان شيرينـدير من اوچـون
سؤيود لويون كؤلگه سـينـده
ميلچـك لري كـئف لنديـطره‌ن
يـاغـلي قـاتيـغـيطن آيـرانــي.


من بير اوُوج دن نـَن اؤتـور
اله بـاخـان تـويـوق كيــمي
نين بوجاغـينـدا سيخـيليـب
بويون بوروب ياتماميـشام.


مـنـليـگـيـمـي، وارلـيغـيـمـي
ميندارلايـيب قـاتـمامـيـشـام
ايلـقــاريــمــي،1 اينـامـيـمـي
يوز آلـتينا2 سـاتـمامـيـشـام.


سـانماكي مـن اؤزباشــينا
قارنيني قات قات پيي باسـان
او درد سيز هذيانچي كيمي
دردسـيز لييـمده‌ن يـازارام.


يوخسادا نـازلـي قـيـزلاريـن
گـؤزه‌ل ليـيندن سـؤز آچـيـپ
يا توخلوغومـدان گئيـيـريـب
گئيـيرمه‌يـي سـؤز سانـارام.


چتين سيناقلاردان1 چيخيب
قانلي دؤيوشلر گؤرمـوشم
حـادثـه‌لـر تــاپـداغـيـنــدا
عؤمور بويو تاپدانمـيشام2.


اوره‌ك يـاغـين اريـتميـشم
قارانليقي سؤكمك اوچـون
بيرزينه گؤز چيراغ كـيمـي
يئلده، كولكـده يـانميـشـام.


گؤز آچميشام درد گؤرموشم
اؤز آنـامـيـن امـجگـيـنـده‌ن
سود يـئرينـه درد امـميـشم
گلديكـجه درده دولمـوشـام.


قارا زامان دئيـرماني نـيـن
ديـشـلريـنين آلتـيــند ا مـن
بير دن كيمي دارتينمـيشـام
سونراسي شاعير اولموشام.
   عبداله مرادی زنگان شاعیرلری آراسیندا قوناق قاباغیندا چیخارمالی بیر شاعیردیر. اونون شعرلری لهجه دم یوخاری فالخیب و عیارلانمیش معیار ادبی دیلیمیزده یازیلیر. شعرلرینده درین معنالار، گؤزل ایماژلار، ایهاملار و ایمگه لر یاتیب، پاک دویغولار، درین و گئنیش دوشونجه لر دالغالانیر. انسان دردلری، شاعیرانه صورتده سؤیله نیلیر. یارالاری دئشیلیر و شاعیر اونلارا ملحم آختاریر. او سئوگی دن ده دانیشیر،  آما خالقی آللاتماییر و بئله دئییر:
من نئجه گولد‌ن سؤز آچيب؟
من نئجه ياردان سؤيلـه‌ييم
من نئجه بوش سؤزلرايلـن،
اؤز خالقيمين باشين قاتـيم؟
من نئجه دردلي خالقـيـمي،
يونگول سؤزايلن آلداديـم؟
اوتانماييب هذيان قوشـوب
دوز يئرينه يالان ساتـيـم؟!


كـؤهـنه ناغـيـل لاردا گـلن
خوليـالي عـالـمـده گــزه‌ن
دئودن، پري‌دن سؤيله‌مـك
اينـدي داها گـولمه‌لـي­دير.
آدام دونـونـدا دئــو اولان
اؤز عصريميزده آز دگـيل!
كيم، قورخولو، بوينوزلو دئو
اونون يـانـيـندا پـري ديـر!


گـؤزه‌لليـيي من دانـميرام
من ده گؤزه‌ل وورغونويام1
من ده گؤزه‌لليك سئـوَه‌َرك
پـايـيــمـجا ايـلـهـام آلارام.
مـن ده اسـنده يـاز يـئـلي
بير يئني احـسـاس تاپارام
آچـاندا داغـلار چـيـچـگي
مـن ده قـرارسـيزلايـارام.


منـيـم ده قـيلـدان آسـيلان
بـو دلي وورغـون كؤنـلومو
نازلي گؤزه‌ل لر دينديريـب
سوزگون باخيشلار تيتره‌ديب.
اونلاري گؤرمـكدن اؤتـور
منيم ده صـبريم كـسـيليب
يولدا دوران سؤيود كيـمي
مـنـيم ده ديـزلريم اسـيب.
منيم ده شعريمده ياشيـر
بـيـر آلاگؤز خـاطيره‌سي
سطـيرلـريـنده گـؤرونور
ايتگين‌بير آرزي نين ايزي.
رؤيـالار اوسـته قـورولان
گؤزه‌ل ليـك‌لر دونـياسيندا
منـي‌ده چـوخ دولانـديريب
شـعريمين ايلـهام پري‌سي.
سئومك، سئويلمك انسانين
ايكـي بؤيوك قدرتـي ديـر
اولـماسابـونلار كيمسه‌ده
انـسانـليغا بيريـوكدور او.
طـبـيـعتـيـن جـلــوه‌لــري
گول اوزلـولر گؤزه‌ل لييـي
بيركيمسه يه خوش گلمه‌سه
انسان دگـيل كؤتوكدور او.
آمـما بـوگـون مـنيـم‌ده بـير
زنـجـيـرلـريـلـن آسـلانــان
چيـئيـنلريـمـده يـئـرســالان
« دوشونجه » آدلي يـوك‌واريم.
او دور كي گاهدان دا گره‌ك
آيــاقـلايـام‌اؤز كـؤنـلــومــو
يوخـسـابـوتـون يـالان اولار
شــرافــتـيــم، اعـتـبــاريــم.
اينـدي بـودورمنيم سـؤزوم
مـن خالقـيـمين شاعـيري‌يم
تـكـجـه اونـا ايـنـانـمـيشـام
آنـجـاق اونـا بــاش ايـه‌رم.
شـعـريمين ايـلهـام قايـناغـي1
اؤز خالقـيمين وارليـغــيـديـر
اودور مـنـه قـيـمـت وئـره‌ن
يــادائــلـلي نـي نِـئـيـلَيــَه‌رم.
قوي مني سينديرسين زامان
قوي منـي اينجيتـسين فلـك
ائل قـايغـي‌سـي چـكنلريـن
اوره‌ك‌لـري قـانـلـي گـره‌ك.
بيريورولـماز يولـچو كـيمي
من بو يولون يولچوسـويـام
يـولـدان ائـده بـيـلـمـز مني
چؤكسه دومان، قوپسا كولك.
مــنـليـگيـمي اونـوتـمـارام
ايــلقـاريـمـدان‌ال چـكمـر‌م
ترسـه فـلــك قـارا زامــان
مـيـن فيـرتانا  اويـناسـا دا.
اودلــو، آلــولــو گــولله‌لــر
باغـريـمي‌شان‌شان دلسه‌ده
ايـتـي قـليـج‌لار جـيسمـيمي
ديـليـم، ديـليـم دوغـراسادا.
مرادی تبریز یونیوئرسیته سیندن مأذون اولوب، خالق آکادئمیاسینا وارد اولموش و خالقیندان درس آلیب، تمیز اخلاق، یوموشاق داورانیش اؤیرنمیشدیر. شاعیریمیز خالقیندان ایلهام آلیب، ائل دردینی سؤیله­ مه­ گه چالیشیر. اونون اوزون – قیساپوئمالاریندا گؤزل و پاک احساسلار، نجیب انسانی دویغولار سسله­نیر:
  چيراغ  
هاياندان اولساسنه من
ياغ تاپارام، يانديرارام
قويمارام كي سونوك قاليب
                        قلـبيم كيمي پاس توتاسـان
                        منده‌ن اؤترو ياس توتاسان.
بودونيادا ايشيق پـاييم اولسادا سنده‌ن آلارام
هاياندان اولساسنه من ياغ تـاپـارام يانديرارام
يوخسانه بيرگول اوزلونون
                         گؤزلري سـاي سـالارمنـه
نه آي باجامدان بويلانيب
                         ساچـاقـلاريـن سـاچارمـنه
نه قومشونون لامپاسيندان بيرزينه پاي چاتارمنه
 
طوفان كوشولدور چيراغيم
كـولـك دؤيـورقاب باجامي
اؤلدورمـك ايسـته ييرسني
                        قـويـما قـار انلـيقـدا مـنـي
سؤنـمه منـيم آي چـيراغيم
قويـمـا قـارانـليـقـدا قـالـيم
سنسن مـنيم ايشيق پـايـيم.
   شتعرین دونیاسی آل – الوان­دیر و ایلهام قایناغی اؤز دوغما خالقی ­دیر. او شعرلری­نین قونوسونو خالقیندان آلیر:
« امليك قوزو »
قـوزو امـيـردي قــويـونـو
اوينـاديردي قويـروغـونـو
قويـون ياليـردي بالاسـيـن
ناريـن توكو پارايلـداسـيـن
                       خان بويوردو اؤز قولونا...
قونـاغيـم وار اود قـالايـين
امليـك قوزو توتون كـسين
شيشليك ائدين كاباب چكين
قـوناغيمـا حؤرمـت ائـدين!
قـوزو امـيــردي قـويـونـو
اويناديـردي قـويـروغـونـو
آمما دويونـجا اممـه مـيش
يازيق قوزو گيردي شيشـه
آغـزيـنـداكـي سـودو هـلـه
اوتماميشدي سوزدو يئـره
            سـود قاريشـدي آل قانـيـنا
            قـويـون بـاخيـر بـالاسـينـا.
بـيـر يـاندا خانـنان قـونـاغـي
دئييب گـولـور يئـيير ـ ايچـيـر،
بير ياندا بـير دردلـي قـويـون
ايـچيـن چكـيـر ـ اينيلده يير..
هـرزاد يـئنـه يـئـريـنـده ديـر
قوللـوقچولار ايـشـينـده ديـر.
صاباح يـئـنه خان سـوروسـو
چيخـدي چـؤلـه سحر چاغـي
شـيريـن يـوخـودان آيـيـليــب
دوشـدو يـولاخـان قـونـاغـي؛
            هـرزاد يـئنـه يـئريـنده ديـر
            آمما قويون اوت يـئمه يـيـر،
            ...
شاعیر حیکاه چی بیر شاعیردیر. تکجه سؤز لری بیر بیرینه قوشوق سؤز دانیشان یوخ، بلکه داستان سؤیله ییب سونوجلانان و اوخوجوسوندا دویغو – دوشونجه یارادان بیر شاعیردیر. بوقچا عنوانلی شعری، هم شعردیر و هم حیکایه و حاییفدیر اونو اوخومایاسینیز:
« بوخچا »
 
 
آلني قيرينج، ساچـلاري آغ
بـويـو بوكوك آرواد ايـدي
آريـقلـيـغـينـدان ائـله بـيـل
بير سوموك ايدي بير دري؛
قولتوغونـدا بير دويـونـچه
گون چيخاندان گون بـاتانا
آيــاقــلاري گــلـر، گـلـمـز
سـورونـردي كـوچـه‌لـري.
آخـشـام اولانــدا اؤزونــو
هايـانـدا اولـسـا بـيـر تَـهـرِ
مـزارليـغا سـاري چـكـيـب
گيَرردي بير سـينـيق دامـا؛
            بيزبئله گؤرموشدوك اونـو
بئله سـوره‌ردي عؤمـرونـو
دئمـك اونـون گونـلـري ده
بـنـزردي غـمـلـي آخشـامـا.
بير كيمسه بيلـمزدي كـي او
بيـزيم شـَهَرَده نـئـيـلـه‌يـيـر
هاچـاغ بو يـئرده تاپـيـلـيـب
هارالـي دير هـاردان گـليـب؟
ايـشي نه‌دير؟ گوجـو نديـر؟
اصـلي نه‌دير؟ كؤكو نـديـر؟
آتاسـي كيـم، آناسـي كـيـم؟
يا هانسي كولدان گؤوه‌ريـب؟
بير كيمسه بيلمزدي اونـون
اوره‌يـينده نـه سـيــرر وار؟
يـا او قـورو گـؤزلـري‌نـيـن
داليـنـدا كـي طـوفـان نه‌ديـر؟
بير كيمسه بـيلمزدي كـي او
اؤز قولتـوغوندا باسـديران
اؤزونده‌ن هيـچ آييـرمايـان
بـوخچاسـيندا نه گـيزلـه‌ديـر؟
گـاهـدان دئييرديلـر كـي او
اويـان بـويـانـدا ال آچـيـب
او يـيغديـغي پـول لاريـنـي
                                    اؤز بوخچاسيندا گيزله‌ديـر.
گاهـدان دئيـيرديلـر اونـون
بوخچاسيندا قـيزيل يـاتيـب
كـؤهـنـه ليينـه بـاخـمايـين
ايـچـي دولـو اشـرفي ديـر.
اودوركي چوخلار ايسته‌ييب
بوخچاني قاپـسين، آممـا او
قئيـمازايـدي بـوخچـاسـينا
قـئيـسـا ايـدي اؤزجـانـيـنا.
جانـدان عزيز ايسته يـه‌ر‌ك
جان تك باساردي باغـرينا
سانكي بودونيا سوزولـوب
گـيرميش ايدي بوخچاسينا.
اونون سؤزونده‌ن باشقا سؤز
بـيـزيـم شَـهـرَده يـوخـودو
بير بوخـچـالي آرواد ايـدي
بيـرده بيـزيم ياسـلي شَهَر.
دئـمك اؤزوينن بوخچاسـي
            بـوتـون شـَهـَريــن اهـليـنـه
            بير تاپمـاجـا او لـمـوشـودو
اونـو گـركـديـر بـيـله‌لـر.
بير ياشي چـوخ دئييردي‌كي
من بير كيچيك اوشاق ايديم
بيرگون بيـزيم كـوچـه ميزه
بير تَـزَه كـؤچ گتيرديـلر؛
بيربيريـنه خـوش بـاراشـان
بـير تَزَه بـئي‌نن بـيـر گـلـين
بير جوت گؤورچين تك اوگون
بيزيـم شـَهَـرده انـديلـر.
دردلـري بـيـر چـكـر ديـلـر
آرزي لاري دا بــيــر ايدي
اوره‌ك‌لـري قــوشـادؤيوب
دونيايابير بـاخـارديـلار؛
بير ـ بيريني جان تك سئويب
جانـدان عزيز سـاخلارديلار
شنليك ايلن عؤمور سوروب
سعـادتـلي ياشـارديـلار.
قـوشـا چيخـانـدا، اِئـشيـگه
باخيـب گؤره‌ن دِئيردي‌كي:
گؤرنه گوْزه‌ل هؤروكله‌نيب
                                    بـوايـكيسـي، بـيربـيريـنـَه.
بيـز بِـئلـه‌بيـر يـاراشـيـقلي
اَرـ آروادي گؤرمه‌ميشديك
بوننان بـئله‌ده گـؤرمـه‌ريك
                                    يـوزايـل يـاشاسـاقدا يـئنه.
آمـمـا گـوزؤدار دونـيـايــا
دِئمك، بوايش خوش گلمه‌ييب
قئـيْمـادي اونـلار ايكيـسـي
                                    بيريـاشييـب بـيـر قـالالار.
بـيرده بوقـانجـيق شـَهَرين
قورسـاغـي چكمـدي، بـونا:
او ايكـيسـي جوْت ياشاييب
گـَلَـجـهَ‌يـَه كـؤك آتـالارـ :
            آغـيـز قـارا بيـر گـئـجـه‌ده
اونداكـي‌ها مـي‌سـوزولـوب
يـوواسينا گيـرميـش ايـدي
                                    باشين چكيب ياتميش ايدي.
اونـداكي بو ياسـلـي شَهَــر
يوز قاتلي ظولمت كوركونو
اَيـنينه چـكديـرميـش ايـدي
اؤز ياسينا باتميش ايدي.
بيـر آمـانسيز گولـلَه گليـب
يـاردي فـضانـين اوره‌يـين
دلـدي تزه بئـيين دوشــون
قـيردي محـبت دامارين؛
پـوزدو او ارنـن آرواديــن
محـبت اوسـته‌سـالـيــنــان
مين آرزي اوسته قورولان
سـعادتـلـي بـيـنالاريـن.
اونـدان بـئـله بـيز گـلـيـنـي
داهـا بو يـئرده گؤرمه‌ديك
بيليـنمه دي هـاردا بـاتـيـب
اؤلوب قالير يا نئيله يير؟
آنجاق بو دوشگون آروادي
بوخچاسينان گـؤرنده مــن
او گـلينـي خـاطـيـرلـيــرام
حـادثه منـده ديـريـلـير.
***
بيـر آيـريسي دئييردي كـي
بيرگون اونو من ايـزله‌ديـم
گؤردوم چؤله ساري گئديب
سوزولـدو بير داش داليـنا؛
آستاجا بوخچاسيـن آچـيب
بير شئي‌ي اوندان چيخاريب
اؤپـوب قويوب گـؤزلـريـنه
سونراسي باسـدي باغرينا.
ايچين ـ ايچين سيـزيلـدادي
دويـونـجـا اوردا آغــلادي
سونرا يئـنه بـوخـچاسـيني
بـاغـلادي دوشـدو يولونـا؛
بيلينمـه‌دي او شئـي نه‌ديـر؟
اونـدا نه سيـرر گـيزله‌نيـب
آنجاق بئـله گـؤررونـدوكي
او شئي عزيز شئي دير اونا.
جـانـي، حـيـاتــي، اوره‌يــي
بـاغـلانييديـر او بوخـچايــا
آرزي لاري اونـدا يـاتـيــب
نيسـيگيل‌لري اونـدا قـاليـر ـ
گئجه، گـونـدوز يانينـداديـر
هر يئـره اونـنان سـورونور
حياتـي نين گـؤلگه‌سـي ديـر
كئچمـيشيني اونــدا داشـيـر.
                                     ***
آيلار اؤتـوب، ايـل دولانيـب
زامـان بئـله كئچـمه‌ده ايدي
بـيزده ياشـا دولمـادايـديـق
شَهَرده، اؤز ايشدنده ايدي؛ !!
آنجـاق اوباغلـي بـوخچانين
سـيـرري هـله آچـيلمـايـيب
اينچيـنـده كـي بيلينـمه‌ييـب
تاپماجا اؤز يئرينده ايدي،: ....
بير پاييـزيـن غـملـي گـونـو
گــلـيـب شَـهـَرده دئـديـلــر
آي شـَهـــَريــن آدامــلاري
او بوخچـالـي آرواد اؤلـوب؛
اَيـري، بـوروق كـوچـه‌لري
سس سيز سمير سيز سورونن
سيررينـي هـئچ بيلديرمـه‌ين
سس سيز آراميزدان كؤچوب.
ايـش‌لـرينيـزدن ال چـكـين
يـاتـاغـيـنا سـاري گـئده‌ك
او كوچه‌لـر يـورغــونـونـو
حؤرمتله يئردن گؤتوره‌ك!!
آدامسيز دير هئچ كيمي يوخ
يـالـغيـزايـدي بـو دونـيـادا
يالـقـيزدا كـؤچدو دونيادان
گره‌ك اونا حؤرمت ائده‌ك!!
 
چوخ كئچمه‌دي كيم بو خبر
دوشـدو آغـيـزدان آغـيـزا
اوشـاق بؤيوك دوشوندولر
بيلـدي اونـو بـوتـون شَهَر،
چوخلار ايشيندن ال چكيب
مزارليـق اوسـته قـورولان
سينيـق سالخـاق ياتـاغـينا
سورو ـ سورو يْويْوردولر.
آمـما اوره كـده هـامـيسـي
يـاخـشي بيلـيرديـلر بـونـو
گـلـمـه ييـبــلـر او آروادي
يئرده‌ن گؤتورمكدن اؤتـور،
گلمييـشديلـر كي گـؤره‌لـر
اوقـارا گـونـلـو آرواديــن
بوخچاسيندا نـه‌لـريـاتيـب
اوندا نه شيئي‌لر گؤرونور؟
اودوركي هامـي تـله‌سيـك
دامدان دوواردان باجـادان
تاپماجاني تـاپـماق ايچـين
سينيق دامـا سوخولـدولار،
اوبوخچاني گؤره‌ن كيـمي
ايچينده كين بيلمك ايچـين
دوز تـپـه‌دن ديـرناغـاتـك
آختاريـجـي گـؤز اولدولار.
آرواد ايسه اؤلـمـوشـودو
آمما باخـيـردي گـؤزلـري
سانـكـي دريـن نيفـرتـينَن
اونلارا ساي سالميس ايدي!
قوپ قوروموش تاختا كيمي
دوداقـلاريـنـدا ائـلـه بـيـل
معـنـالـي بيـر تبـسّوْمـوْن
مبهم ايـزي قالميـش ايـدي!
سؤكوب، تؤكوب، تؤكوشدوروب
آخـتارديـلار او بـوخـچـانـي
دَيَـر‌لي شيـئي تاپـماق ايچـين
داغـيتديـلار او دونـيانـي،
تكجـه سـاتاشـدي گـؤزلـري
بـيـر خـيـْنـالي1 تـوك پاپاغـا
گـؤره‌ن كيمـي تـوك پاپاغـي2
آنـلاديـلار تــاپمـاجانـي!
بـارمـاقـلاري ديـشـله‌يـره‌ك
دوشــونـدولــر او آرواديــن
بوخـچاسـي‌نـين حـؤرمـتينَن
چكديـگي گيزلي درديني ـ
ائـيلـه كـي داش اوره‌ك‌لـريـن
اوره‌ك‌لـري‌ده تــيـتـره‌يـيــب
هـاميـسي بيـرده‌ن دئـديلـرـ :
چاتلاياسـان دونيا سني!!
***
دئمك آغـيـر ايـل‌لر بـويـو
اَري‌نين بئيي‌ليـك پاپاغـين
عزيز مقـدس شـئي كيـمي
يانـيندا ساخلايارميـش او!
حياتي‌نـين خـوش گونونو
اوننان خاطيرلايارميـش او
اَري‌نـيـن ايتـگيـن اييي‌نـي
پاپاغـيـنـدان آلارميـش او!
سونراسـي بير نئـچه نـفر
بوخچاني باشدان باغلاييب
آرواديـنـان دونـياسـيـني!
قــويـلاديـلار بـيـر مـزارا،
اونسوزلادي بيزيم شَـهَر!!
اوننان بوشالدي كوچـه‌لر!!
آمـمـا خـيـالـي ايـنـدي‌ده
ويجـدانـلاري چكير دارا !!!
***
 
 
 
 
 
 
1 . قودورغان: هار.
1 . آغي: زهر.
1 . ايلقار: عهد، پيمان.
2 . يوزآلتين: قديم قاراپول واحدي.
1 . سيناق: امتحان.
2 . تاپداق: سيندان.
1 . وورغون: وورولموش، شيفته.
1 . قايناق: منبع.
1 . خينا: حنا.
2 . پاپاق: دري بؤرك.