28

مولانا عتیقی زنگانی

7جی یوزایل آذربایجان تورک ادبیاتیندا ایشیقلی بیر عصر ساییلیر و ادبیات سماسیندا یوزلرجه پارلاق اولدوزلار یاشاییر. قیزیل آذربایجان – زنگان دا بئله بیر دورومدادیر. بو یوزایلده نئچه – نئچه اوچ دیللی و اؤزه­للیکله تورکجه سؤیله­ ین شاعیرلریمیز وار، او جمله­ دن شهاب­ الدین سهروردی، چلبی اوغلو، شیخ بوراق بابا، اخی جعفر خطیر زنجانی و مولانا جلال الدین محمد عتیقی زنگانی­ دیر. جلال­الدین محمد هله اوشاق ایکن آتاسی قطب الدین عتیقی ایله تبریزه آپاریلیر و تبریز ساراییندا حؤرمتله قارشیلانیر. کیچیک محمد بئله بیر محیطده بوی آتیب – یاشا دولور و آتاسینا تای حؤرمت قازانیر. آنجاق سیاسته قاتیلمادان ادبیاتا ماراقلانیر و اوچ دیلده شعر دیوانی بیزلره یادگار قویور. عتیقی تذکره ­لرین یازدیغینا گؤره 646 قمری ایلینده زنگاندا آنادان اولموش و 719 - 741 ایللری آراسیندا تبریزده وفات ائتمیش و مقبره ­الشعرادا قویلانمیشدیر. آنجاق عتیقی­نین دیوانی­نین الیازمالاری، اؤزه ­للیکله تورکجه الیازمالاری بوگون الده­دیر و ایکی الیازماسی زنگاندا ساخلانیلیر. بیر غزل:

بو دون اول قمر كي گؤردوم يورويوردو شال ايچينده

نه فلك دوشونده گؤردي، نه مَلَك خيال ايچينده.

نئجه يوسفون بهاسين، يئير ايسه حلال اولسون

چو جمال گؤسته­روبدور بو گون اول كمال ايچينده.

ايكي قاشينون هلالي كي اولاشميش آي آليندا

بو نه صنع اولور كي بدرون گؤرونور هلال ايچينده.

دوداغي نبات و رنگين، كله­جيسي چرب و شيرين

عجبا بيليندوروبدور ديلي ياغ و بال ايچينده. . .

   من بورادا دیرناق آراسی ادبیات تاریخیمیزه باغلی بیر مطلبی آچمالییام. 1374 ایلینده "سفینه تبریز" عنوانیندا بیر کتاب چاپ اولدو. اونون آردیجا نزهه المجالس و قیسالمیش صورتده "مجالس" عنوانلی کتاب یاییلدی. بو کتابلارین تصحیح ائد ه­نی سعید کریمی و نصراله پورجوادی جنابلاری اولموشلار. آنجاق بو ایکی کتاب اساسیندا چوخلو های باساراق سالیب و تورک دیلی­نین آذربایجاندا – اؤزه ­للیکله تبریزده اولمادیغینی، هابئله فهلوی دیلی­نین – یا آذری آدلانان قوندارما دیل اوچون سند تاپمیش کیمی سئویندیلر و فرهنگستان زبان فارسی بو کتابلاری یایماقلا بیر سیرا ادبیات تاریخیمیزدن خبرسیزلره میدان آچدی. آنجاق نیه من بورادا بو بحث اوچون یئر آچیرام؟ چونکی سفینه­ی تبریزی توپلاییب یازان – ابومجد محمد ابن مسعود تبریزی، مولانا عتیقی­ نین شاگیردی و یاخین مریدلریندن بیری­دیر و مجالس کتابیندا عتیقی ­نین 22 مجلسده دانیشدیقلارینی توپلامیشدیر. آما حقیقت بودور کی بو کتابلارین هئچ بیری آذریها کیمی گروپلارین ایچی بوش سندلره آرخالانیب توی توتمالارینا میدان وئرمیر.

   "سفینه­ی تبریز"ه یازدیقلاری مقدمه ­لرده ادعا ائدیرلر 400 شاعیرین فارسیجا و فهلویجه شعر سؤیله­ مه­ یی آذربایجاندا هله تورک دیلی­نین اولمادیغینی گؤسته­ ریر(؟! ). بونلار یانلیش سؤزلر دئمکله تکجه اؤزلری و اؤزلرینه اوخشار سوادسیزلاری سئویندیره بیلیرلر. بو 400 شاعیرین یاریدان چوخو اصلینده آذربایجانا دخلی اولمایان شاعیرلر اولموشلار، مثلا فردوسی، خیام، حسن غزنوی، غزالی، صدر خجندی، جمال و یمینی اصفهانی و یوزلرجه باشقا شاعیرلرین آذربایجانا نه دخلی وار؟ ایستر فارسیجا، ایسترسه ده باشقا دیلده مثلن فهلویجا یازمیش اولسونلار . . .

   اما بو زماندا، تبریزین بؤیوک عالیم­لری­ نین تورکجه یازیلاری واردیر او جمله ­دن عتیقی­دن علاوه خواجه احمد فقیه تبریزی­دیر کی قبری بوگون اسبوس کندینده – تبریزین یانیندا سردری شهرجیکی­نین 2 کیلومترلیگینده موجوددور و قبر داشی­نین اوستونده اونون وفات تاریخی 612 هجری قازیلمیشدیر و بوگون اونون بؤیوک تورکجه دیوانی و اوچ تورکوجه مثنویسی الده ­دیر و بو تئزلیکده چاپ اولاجاقدیر. اما مولانا عتیقی­ یه گلیب چاتدیقدا، عتیقی ­نین چوخلو تورک غزللری واردیر. اونون غزللری ساده، آخیجی و اوره ­یه یاتان­دیر. بیر غزلیندن نئچه بیت:

سنون كنج لبونده نقطه يا مشك معطردور                       

و يا گونگل قوشينه دانه بو، يا خال عنبردور.

نه­دور دوتمش عذاري يانقين اوتدا پيچ و تاب ائيلر؟،             

بو دور ديوانه‌لر زنجيري يا بو زلف كافردور.

ائشيتدوم وعده‌ي وصلون، هلال عيدي قصد ائتدوم،      

قوياش شوقيله گؤرمك قاشلارين بن ناميسردور. 

آچيلميش نرگس شهلا‌لرون اطرافيني آلميش               

اؤزي پيكان, آدي مژگان، ولي تأثيري خنجردور.

لب لعلونده درهم ائيلیوبسن شيرينن شكّر                    

ايچن عاقل دئير رضوان ايچينده نهر كوثردور.

نولا احسان ائده ­ن بو مستحقه سيبِ غبغبدن               

نبات مصردن شيرين اؤزي چون سنبل تردور

اگر غبغب روا بيلمن نارنجستانه وئر رخصت               

شيرين ليمولرين طعمي مثال شير شكّردور.

روا گر بولمسَن نارنجي جانا صاحب رنجه                 

اليندن دوت ثواب ائيله، كه بي­كس خيلي مضطردور.

عتيقي ياندي غمدن قيلمدون بير دم روا كامين         

سنون كوينده گويا بيلميسن ديرينه چاكردور.

گؤردویونوز کیمی عتیقی­نین شعرلرینده آرخائیک سؤزجوکلر آز دگیلدور و بورا کیمی اوخودوغوموز نئچه بیت­ده: قویاش (گونش معناسیندا)، قامو (هامی، همه)، قاتی (محکم، برگ)، کله­ جی (دیل) و . . . اسکی تورکجه سؤزجوکلردیر. بونلاردان علاوه، زنگان لهجه ­سی ده عتیقی ­نین شعرلرینده گؤزه گلیر، مثلا بو بیتده:

هر زمان سن سپه ­رن گول یوزونه مشک و عبیر

سنی خوار اولمایاسان گرچه جفاکار اولاسان

بورادا سپه­ رن زنگان لهجه ­سینده، سپرسن یئرینه اوتورموش. یا آشاغیداکی بیت­لره دقت بویورون:

ائده ­رَن چاک صبر جامه ­سینی    تا اسَر باد هر صبا بلبل

ناله ائتمکده زاهده گویا               قیلمیشن اقتدا بلبل

بارها گؤرموشَن خزان اودونو    آه و ناله سنه روا بلبل