دده قورقود کتابی
اؤزَت:
کتاب دده قورقود آذربایجان ادبیاتینین دونیا کلاسیک ادبیاتینا باغیشلادیغی ان دهیرلی و محتشم بیر اثردیر. بو اثر اسلامدان اؤنجه یارانیبسا دا، الده اولان الیازمالار سونراکی یوزایللرده استنساخ اولموشدور؛ بونونلا بئله اونون تاریخی ده یَری دانیلمازدیر. بو اثر دونیا دیللرینه چئوریلمیش و یوزلرجه عالیملر اونون حاققیندا آراشدیرمالار آپارمیش و بوتون یؤنلرینی اینجه له میشلر. بو کتاب، آذربایجان اوتوپیاسیدیر. دده قورقود دونیاسی بوتونلوکله عدالت اوستونده یارانان بیر اؤلکه نین و بیر ملتین تاریخیدیر. سئویندیریجی حال بودور کی سون گونلرده بو محتشم اثرین بیر الیازماسی دا تهراندان تاپیلدی و دونیایا آیدینلاشدیردی کی بو اثرین کؤکو آذربایجاندادیر. ادیبلر اونون دیل اؤزهللیکلرینین آذربایجانا عایید اولدوغونو آچیقلامیشلار. بو مقاله، دده قورقود دونیاسینی تانیتدیرماق، اثرین قیساجا آراشدیرماسینی، دده قورقودون انسانی سیمالارینی گؤسترمه گه و یئنی تاپیلان الیازمانی تانیتدیرماغا چالیشیر.
آچار سؤزلر: دده قورقود کتابی، الیازمالاری، آذربایجان دونیاسی، دده قورقوددا قادینلارین سیماسی
مقاله:
کتاب ددهقورقود تورک دونیاسینین، اؤزه للیکله آذربایجانین دونیا ادبیاتینا باغیشلادیغی ان دَیَرلی و محتشم بیر کتابدیر. بو کتاب بیر سیرا عالیملرین نظریجه آذربایجان تاریخیدیر. اوسطوره دؤورونون دوشونجه لرینی و آذربایجان خالقینین عنعنه لرینی، قهرمانلیق روحونو، و یاشاییش طرزینی گؤسته ریر. بو کتاب، تاریخین درینلیکلریندن گلیر. 12 دستانی اؤزونده ساخلایاراق هر 12 داستان دا بیر - بیرینه باغلیدیر. اساسدا سانکی بیر روماندیر و اونون ایچینده ایگیدلیک، فداکارلیق، عائیله محبتی، وطنسئوگیسی، انسانسئورلیک، حق یولوندا چالیشماق، انسانی ایستکلر اوغروندا وار گوجیله اللشمک، ایده آللار دونیاسینی قورماق اوچون مبارزه دالغالانیر. بورادا هم ساوش وار، ایگیدلیک وار، جان تهلوکه سی وار؛ هم سئوگی، محبت، صمیمیت و درین بشری محبت واردیر. بورادا یئرله گؤگ بیر – بیرینه چاتیر، گؤزه للیکلر جانلانیر، گؤرکملی انسان سیمالاری خلق اولور، نهایت آذربایجان اوتوپیاسی یارانیر.
کیتاب دده قورقودون حادثهلری اسلام ظهوروندان داها اؤنجهلره گئدیب چاتیر. بلکه ده اوسطورهلر زامانینا عاید اولماسی داها ایناندیریجیدیر. بورادا یاشایان اینسانلارین هوندورلویو بوگونکو عادی اینسانلاردان داها بؤیوک، گؤردویو ایشلر خارقهلر کیمی نظره گلیر و بیر سیرا دوشونجهلره ده توخونماق اولور کی هله اینسان بیلیگی گئنیشلنمهمیش و دوغال اولایلارین نهدنلری تانینمامیشدیر. بورادا "دلی دومرول" عزرائیلدن هئچ بیر تصوورو اولمادان، آنجاق بیر اینسان اورهیی اولدوغو اوچون اونون دؤیوشونه چیخیر. "تپه گؤز" بیر گؤزلو جاناوار یوخ، بلکه بیر اینسانین پری (ملائکه)یه نسبت خیانت ائدهرک – یانی انسانلا پرینین یارانیشیدیر، آمما گؤر کی نه جنایتلر تؤرهده بیلیر. بونلار دوغال بیر اولایلار دئییلدیرلر، آتجاق اینسان اولغونلوق دورانینی کئچیرم همیشدیر، بلکه ده اوسطورهلر دونیاسی نین یارادیلمیشلاریدیرلار. تپهگؤز ان اسکی اوسطورهلردن ساییلیر و بیر چوبانین خیانتی اوزره ائلی تنبیه ائتمک اوچون یارانیر.
تاریخه گلدیکده، بیز کتاب دده قورقودون وارلیغینی ساسانی شاهی اولان انوشیروانین صدر اعظمی بوذرجمهرین کتابخاناسیندا اولدوغونو اوخویوروق. 7جی یوزایلین مصر عالیمی "ابوبکر دَوه داری" اؤز کتابی "درر التیجان فیالتواریخ" اثرینده بونو یازیر. بو کتابدا ددهقورقود کتابینی اولوخان بیتیکچی کیمی تانیتدیریر. دوهداری یازیر کتاب دد هقورقود، تورکلرین تاریخی اولاراق عربجهیه چئویرمه سینی هارونالرشید امر ائتمیشدیر. البتده هله بوگونه قدر بو کتابلار الده ائدیلمه میشدیر. آما آراشدیریجیلار بو آلاندا چالیشیر و بیر سیرا معلوماتلار دا قازانمیشلار.
رشیدالدین فضلالله همدانی 7جی یورایلده ایلخانیلارین بؤیوک صدر اعظمی "جامع التواریخ" کتابیندا اوغوزنامهدن چوخلو معلومات گتیریر. او، یازیر کی اوغوزخان آذربایجان آدینی، او وئرمیشدیر؛ حتا بیر چوخلو قبیله لره ده، او آد قویموشدور. او جملهدن قپچاق، قانقولو، قارلوق، آغاجری، خلج و باشقا طایفالارین آدینی اوغوزخان وئرمیشدیر. دده قورقود کتابیندا آد قویما، دده قورقودون بوینوندادیر و اودور کی ایگیدلره آد وئریر؛ طایفالاری آییرد ائدیر. بورادا ایگیدلر اؤزلریندن قهرمانلیق، فداکارلیق گؤسترمه یینجه آد قازانا بیلمه ییرلر، آدسیز یاشاییرلار. آنجاق دده قورقود کتابی آدلیم قهرمانلارین کتابیدیر. بو عنعنه اورخون آبیده لرینده ده یازیلمیشدیر.
مورّخلر تاریخی واراقلایاراق تورک – هون امپراتورلاری او جمله دن مِتِه خانی همان اوغوزخان بیلیرلر. نیبیجورین – 19جو یوزایلین روس تاریخچیسی اوغورخانی همان مِتِه خان تانیتدیریر. متهخان دا 217 ایل میلاددان اؤنجه هون امپراتورو و خاقانیدیر. باشقا عالیملر اوغوزخانی بومین خاقانین افسانه لشمیش سیماسی بیلیرلر. بومین خاقان گؤگ تورک سولالهسینین باشلایانیدیر. بونلارا گؤرهدیر کی "آلبرت سورل" فرانسیز عالیمی چوخلو آراشدیرمالاردان سونرا بو قناعته گلیر: "هله بشریت اوچون ایکی معما حل اولماییب: بیری تاریخده تورکلر و ایکینجیسی جغرافیادا قطبلردیر."
ابوالقاضی بهادرخان "شجرهالتراکمه" کتابیندا ددهقورقودو غازان خانین وزیری بیلیر و تاریخی دوزگونلشدیردیکده اونون یاشاییش دؤورانی اسلام دینینین ظهورونا اویغون گلدیگینی. کتاب ددهقورقوددا دا بونا اشاره اولونور، آنجاق بو زمان ددهقورقودون 295 یاشی واردیر. شجرهالتراکمهده دده قورقود حاققیندا تاریخی معلومات آز دئییلدیر.
رشیدالدین فصلالله همدانییه گؤره اوغوزخان، حضرت نوح پیغمبری ائودلادیندان ساییلیر: نوح اوغلو یافثدیر، اونون اوغلو دیب باقوی، اونون اوغلو قاراخان و اوغوزخان دا قاراخانین اوغلودور. آنجاق بو معلوماتی آراشدیران ادیبلر، دده قورقود کتابینی آذربایجان تاریخی (شفاهی اولاراق و افسانه لشمیش فورمو) بیلیرلر کی اوزانلار طریقی ایله افسانه لشمیشدیر. ضیاء بنیاداف آذربایجان عالیمی 10جو عصرین وئرگی دفترلرینی آراشدیرمادا نئچه یئر و بؤلگه آدی و بیر سیرا شخص آدلاریلا توش گلیر کی دده قورقود کتابیندا آدلاری چکیلمکدهدیر او جملهدن بؤلگه آدلاری آلیواوت، بایسونقار، قوتکند و شخص آدلاری اولان قورقود، بایندر، تورخان و باشقا آدلار کی دده قورقود کتابینین قهرمانلاری آراسیندا آدلاری گلمکدهدیر.
اوختای افندیف کتاب "دیار بکریه"نی تورکجه یه چئویردیکده باییندیرخانین ایران، توران، روم، شام و مصره حکومت ائتدیگی و قپچاق چؤلونده قالدیغینی تاپیر. باییندیرخانین قیشلاغی قرهباغ و یایلاغی گؤیچه دنیزیدیر. بو اثرین (دیار بکریه) یازاری ابوبکر تهرانی 10جو عصرین مورّخلریندندیر. او، بو کتابدا اوزون حسن قره قویونلونو 53 نسل ایله باییندیرخانا چاتدیریر و اوندان قاباق 60 نسل ایله نوح پیغمبره یئتیشیر. همین کتابدا اوزون حسن 16جی جَدّی مأمون و امین – عباسی خلیفه لری – زمانیندا یاشاییر. اوزون حسنین 24جو جَدّی سونقوربیگدیر کی گؤیچه دنیزی یانیندا کافیرلرله ساواشیر؛ بو تاریخ اسلامدان اؤنجهیه عاییددیر آنجاق بللی دئییلدیر کفّاردان منظور کیملردیر! بوردا گلن آدلارین هامیسی دده قورقود کتابیندا واردیر.
هر حالدا تاریخی قایناقلاری آختاردیقدا بئله معلوماتلار چوخدور. بیز، هله ایشین اوّلینده ییک. چکدیگیمیز بو آدلار آذربایجانین هر بؤلگه سینده موجوددور. بوگون باییندیر داغی زنگانین گونئیینده دایانیب، اوروز چایی قیدارین قوزئینده آخیر، گؤیچه دنیزی گنجه ده دیر، قره باغ، قره داغ و باشقا یئرلرین آدی هله بوگون ده سسلنمکدهدیر. آذربایجانین هر یئریندن دده قورقود عطری گلیر، دده قورقود هله ده بیزیمله یاشاییر. الده اولان معلومات، دیوان لغاتالتورک، جامعالتواریخ، شجره التراکمه، دیار بکریه، 7جی عصر عرب سیّاحی ابن فضلانین یازیلاریندا موجوددور.
دده قورقودون آذربایجانلا ایلگیسینی یوزلرجه عالیم، مستشرق، تورکولوگ او جملهدن بارتولد، کوبوسکی، ژیرمونسکی، کونونف، کؤپرولو، اورخان شایق، محرم ارگین، حمید آراسلی، دمیرچیزاده، رفیع بیگلی، تهماسیب و باشقالاری تائید ائتمیشلر.
کؤپرولوزاده دده قورقود کتابی حاققیندا بئله یازیر: "دده قورقود کتابینی ترازینین بیر کفّه سینه قویسان و تورک ادبیاتینی باشقا کفّه سینه، دده قورقود کفّه سی آغیر گلر". بئله اولدوقدا بیز دده قورقود کتابینا نئجه باخمالیییق؟
جفری لویس انگلیس دده قورقودشناسی نئچه ایللر بو اثرین اوستونده آراشدیرمالار ایرهلی سورموش و اونو دونیا کلاسیک اثرلریله توتوشدورموش و بو قناعته گلمیشدیر کی هومر – یونانین 2500 ایل بوندان قاباقکی رومانچیسی ایلیاد و اودیسه اثرلرینده دده قورقود کتابیندان ایلهام آلمیشدیر. او، بو سؤزونه دلیل گتیرمکده بونو آرتیریر کی ایلیاد اثرینده اولان تپه گؤز، تکجه بیر موجود کیمی رومان آراسیندا داستانا داخیل اولور و سونرا اوندان چیخیر؛ بیر حالداکی کتاب دده قورقوددان تپه گؤزون نئجه موجود اولدوغو، نئجه یارانماسی و نه ایشلر گؤردویو و نئجه نابود اولدوغو تمامیله بیر پروسه ده بللی اولونور؛ آنجاق ایلیاددا بونلاردان خبر یوخدور. یا ددهقورقود کتابیندا بامسی بیرک همان اؤزه للیکلریله داستاندا باشدان سونا کیمی یاشاییر، آما اودیسه اثرینده بو پروسه آیدینلاشماییر. جفری لویس بو اساسلارا دایاناراق دده قورقود کتابینین وارلیغینی میلاددان اؤنجه یوزایللره آپاریر.(جفری لویس، 2014، صص 3 – 16).
کتاب ددهقورقود بیزیمله بیرگه یاشاییر. تاریخ بویو اوزانلاریمیز دده قورقود داستانلارینین مختلف واریانتلارینی سؤیلهمیشلر و ایگیدلیک روحیهسیله برابر محبت و سئوگی عطرینی ائللریمیز ایچره پایلامیشلار. او جملهدن زنگانلی آشیق بشیر 70 ایل بوندان اؤنجه ددهقورقود داستانینی سؤیله میش و بوگونوموزون آشیقلارینین یادداشلاریندا قالمادادیر. (م. کریمی، 1396، ص 112). ایراندا بؤیوک شاعیریمیز بولوت قرهچؤرلو (سهند) هر 12 بویو شعره چکیب و هر بویدا بیر اؤنسؤز و بیر سونسؤز آرتیرماقلار درین فلسفی گؤروشلرینی آچیقلامیش و شاه اثر یاراتمیشدیر. همان زمانلاردا صمد بهرنگی سهندین اثری سازیمین سؤزو کتابینا اوچ مقاله یازاراق دده قورقود کتابینی دیللره سالدی و "دومرول دیوانه" عنوانلی کتابینی دده قورقود داستانیندا ترجمه ائتدی. بیلیرسینیز 1944جو ایلده قوزئی آذربایجاندا – آذربایجان جمهوروسوندا دده قورقود داستانلارینین شفاهی واریانتلارینی توپلاییب چاپ ائتدیردیلر. همین ایشی ایراندا دؤکتور صدیق جنابلاری گؤره رک هفت مقاله عنوانلی کتابیندا یئر وئردی. انقلابدان اؤنجه دؤکتور محمد حریری اکبری دده قورقود کتابینی انگلیسجه ده فارسیجایا چئویردی و باباقورقود عنوانیله یایدی. انقلابدان اؤنجه هر نوع تورک کتابلارینین چاپی یاساق ایدی و دیلیمیزده هئچ بیر کتابا چاپ اجازهسی وئریلمه ییردی. آددا – بوددا اولان کتابلار دا گیزلیجه چاپ اولموشدور. آنجاق انقالاب عرفهسینده اوستاد محمدعلی فرزانه دده قورقود کتابینی علمی مئتود ایله چاپا یئتیردی. انقلابدان سونرا نئچه – نئچه فارسی ترجمه لری او جمله دن اوستاد بهزاد بهزادی، اوستاد عزیز محسنی و باشقالاری طرفیندن یاییلدی. دده قورقود کتابیندان رومانلار یازیلدی، سریاللاری چکیلدی، ایراندا مرحوم پورصمد دلی دومرول آدلی فیلم چکدی و یوزلرجه هنری ایشلر میدانا گلدی.
سئویندیریخی خبر بودور کی بوگون دده قورقود کتابینین اوچونجو الیازماسی ایراندا تاپیلدی. بو تاپینتی دیلیمیزین و ائلیمیزین دوشمانلارینین آغزینی باغلادی. اونلار چالیشیردیلار بو محتشم کتابی تکجه تورکیهیه عایید ائتمکله و یا قزاقستانا باغلاماقلا ایراندان و آذربایجاندا اوزاق سالسینلار. آنجاق بو تاپینتی اونلاری رسوای ائدهرک باشلارینی یئره تیکیر.
بو اثر تهراندا بیر کتاب ساتیشی توکانیندا آلینیر. کتاب صاحیبی اؤزونو قاجار عائیله سیندن اولدوغونو بیلدیریر . اظهار ائدیر کی آقامحمدخان قاجار ائولادیدیر و آقامحمدخانین شخصی کتابخاناسینین وارثیدیر و بو کتابی همان کتابخانادان گتیرمیشدیر. کتابی آلان اوستاد ولی محمد خوجه بیر گنبدلی عالیمدیر. بو آدام الیازمانی تهراندا، تبریزده و آنکارادا نئچه عالیمه گؤسته ریر. آنجاق سئویندیریجی حالدیر کی بو کتاب هله تاپیلان گونوندن نئچه آی کئچمه میش و آنکارا یونیوئرسیته سی طرفیندن چاپ اولوب یاییلیر. بو خبر ده تورک دونیاسیندا بؤیوک بیر حادثهدیر. دوستلاری سئویندیریر و دوشمانلاری و ائلیمیزه یامان - یوغوز یازانلاری رسوای ائدیر.
بیلیرسینیز کتاب دده قورقوددان بوگونه قدر ایکی نسخه تانینمیشدیر بیری واتیکاندا و بیری آلمانین دیرئزدئن شهرینده تاپیلدیغی اوچون واتیکان و دیرئزدئن نسخهلری آدلانیردی. آنجاق اوچونجو نسخه تهراندا تاپیلان و بوگون گنبد الیازماسی آدلانیر. بو الیازما آز بیر زماندا دونیا سویه سینده سسلندی. منجه اونون اؤنملی اولدوغو نه دنلر بونلاردیر:
1 – بیزه ایناندیریر کی بو اثرین هله چوخلو و باشقا الیازمالاری دا واردیر. 100 ایلدن آرتیق دیلیمیزین یاساق اولدوغو، مدرسه لرده، بیلیم یوردلاریندا و مدییالاردا قدغن اولان دیلیمیزین هله مینلرجه سندلری اوزه چیخماییب و بو تئزلیکده اونلارا شاهید اولاجاغیق.
2 – دیل باخیمیندان بو الیازمانین اؤنکی داها آرتیقدیر چونکی اونون دیلی آذربایجان ادبی دیلیدیر و ادبی دیلیمیزین عیارلانماسیندا یئری بوش ایدی؛ ایندی بو یئر اولغونلاشیر.
3 – مانقوردلارین آغزینی بوتونلوکله باغلاییر.
4 – ادبیاتیمیزین درینله شیب – گلیشمه سینه یول آچیر و ایران تورکلرینی – ایستر آذربایجدا، تورکمن صحرادا، مختلف شیوهلرله دانیشان تورک دیللی ائللریمیز خوراساندان و گؤلوستاندان توتوب فارس ایالتینده قاشقاییه قدر، یاشایان تورک خالقلارینین بیرلشمه سینه زمینه یارادیر.
یئنی تاپیلان دده قورقود کتابی دؤرد اؤیرنجینین همتی ایله» ناصر شاهگؤلی، ولیالله یعقوبی، شهروز آتابای و سارا بهزاد – آنجاق آنکارا یونیوئرسیته سینین عالیملری نظارتی آلتیندا یئرینه یئتیشیب و آنکارا یونیوئرسیته سینین دیل و تاریخ – جغرافیا فاکولته سینین چاغداش تورک لهجه لری و ادبیاتلاری بؤلومونون درگیسی اولان – "مدرن تورکلوک آراشدیرمالاری" درگیسینده 2019 هزیران آییندا چاپ اولدو. بو دَیَرلی ایش اوچون بو عزیزلره "اللرینیز وار اولسون" دئییرم. بونلار کتابی کامل صورتده آراشدیرمیشلار، سؤزجوکلری بیر - بیر آییرد ائدیب اونلارین صرف و نحوینی آچیقلامیشلار و هامیدان اؤنملی بودور کی بو ادیبلر کتابین دیلینی ایران آذربایجان تورکجه سینه عائید اولان اردبیل – تبریز آغزیندا یازیلدیغی اولدوغون اونوتمامیشلار. بو علمی ایشده آخساقلیقلار واردیرسا، یاخین گله جکده عالیملریمیز طرفیندن داها علمی باخیشلارلا آرادان قالدیریلاجاقدیر. دؤکتور حسین محمدزاده صدیق بو اثری مستقل بیر دده قورقود کتابی بیله رک، آق قویونلولار دولتینین صفویلره کئچید دؤورونده تبریزده و یا تبریزه یاخین بیر یئرده بیر شیعه مذهبلی و یا بیر قیزیلباش شخصین طرفیندن یازیلماسینا اشاره ائدیب و دیل شیوه سی ده او زمانین آذربایجان شیوه سیدیر - دئییر. آنجاق باکی عالیملری بو خبردن سئوینه رک کتابی دده قورقود یوخ، بلکه بیر اوغوزنامه بیلیرلر و منجه بو نظر داها دوغرودور.
بو کتابین سونوندا اوخویوروق: غازانخان اژدها ایله "ساوالان داغیندا" ساواشیب اونو اؤلدورور و بو عبارهلریلن باشا چاتیر:
"غازانخان آتدان دوشدی، یئتمیش قدم سکیردی. باییندیر پادشاهون ایاغینه دوشدی. اژدها دریسیندن دوزلمیش سایبانی تیکدی. باییندیر پادشاه سایبانون آلتیندا باغداش قوردی. یئددی گون یئددی گئجه پادشاهی قوناقلادیو دده م قورقود دئیر: غازان کیمی قوچاق ایگید دونیادان گلدی کئچدی."
گؤردویونوز کیمی بو دیل بیزیم بوگون آذربایجاندا دانیشدیغیمیز دیلدیر. بو 61 صفحه لیک کتاب، نستعلیق خطی ایله یازیلنیش و حاشیه لرده قیریق نستعلیق ایله آرتیرمالار واردیر. بو الیازمادا دده قورقوردون واتیکان و دیرئزدئن نسخهلرینده اولان قهرمانلارین دا آدلاری چکیلیر و حادثه لر آذربایجاندا کئچیر؛ عئینی حالدا باشقا شهرلرین آدلاری دا گلیر مثلا بغداد، موصل، دمیرقاپی، داغستان، همدان، قزوین و باشقا یئرلردن آد آپاریلیر. غازان خان ساوالان داغیندا اژدها ایله ساواشیر. هابئله ایچ اوغوز و دیش اوغوزون دا آدی گلیر و ایکی اوغوزون بیلشمهلریندن سؤز گئدیر.
کتاب باشدان باشا مسجع جمله لر، بیر - بیرینه ایغون سؤزجوکلرله باغلانیر. شعرلر نثره یاخین و نثرلر ده شعر کیمی اوخونور. بیر قطعه:
مرد ایگیدلر اردمیدیر آقاسی اؤنونده یوز آغارتماق
قاراقوچلار اردمیدیر میدانیندا چابوسی دومان چؤکوب توز اگلنمک
آلپ اوزانلار اردمیدیر مردایگیدلری تعریف ائتمک
و . . .
باشقا بیر قطعه:
مردایگیدین آلتیندا
ساواش گونو بدوو گره ک
اول بدوون اوستون آلیب
اگلنمه گه مرد ایگیده
هنریلن اردم گره ک
آلا جیدا بولوب غنیمینی
آت بئلینده قارا یئره دوشورمهگه
مرد ایگیدین قوللاریندا قوّت گره ک
قوّت داخی نئیلهسون بیر آللاهون وئرگیسی
ایگیدلره دولت گره ک.
کتابین باشا – باشیندا اسلام پیغمبریندن علاوه حضرت علیدن مدحلر گله رک "شاه مردان" عنوانیله تعریف اولونور.
بو الیازمانی دده قورقود کتابی بیلرسک اوندا شجره التراکمه ده دده قورقود کتابی دیر. آنجاق بئله کتابلار دده قورقود یوخ، بلکه اوغوزنامه آدلانیرسا داها دوزگون ساییلار. بو خبری ده وئرمهلییم 1264جو قمری ایلینده یازیلان "کلّه گؤز" عنوانلی الیازما زنگاندا تاپیلمیشدیر کی بو تئزلیکله چاپا حاضیرلانیب و یاییلاجاقدیر. بو الیازمادا ایکی داستان واردیر بیری کلّه گؤز و بیری کوراوغلو داستانیدیر. کلّه گؤز ایله دده قورقوددا اولان تپه گؤز داستانلاری اؤنملی بیر قونودور و گله جکده بحث میدانی آچیلمالیدیر. اینانیرام کی بئله کتابلار ایرانین باشا باشیندا واردیر.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی