ایلک اؤنجه دئمه یی گرکلی بیلیرم کی خدمتینیزه عارض اولوب و دئیم کی من تاریخ اوزمانی دئییلم. آنجاق آذربایجان ادبیاتی تاریخی نین آراشدیریجیسی اولدوغوم اوچون مجبور اولاراق آذربایجان تاریخینی ده دقیق صورتده اؤیرنمیشم. ادبیاتی آراشدیرماق اوچون تاریخی ده بیلمک گره کیر. آذربایجان تاریخی بوگونکو ملتیمیزین باشدان کئچیردیگی حادثه لرله قورتارمیر. بلکه دیلیمیزین، کولتوروموزون تاریخی ده ساییلیر. تاریخ بیر علم دیر و تکجه شاهلارین، سلطانلارین یاشاییشی ایله باغلانماییر. تاریخ علمی نین یئنی نظریه لری اساسیندا دایانماق و تاریخی دوزگون و علمی صورتده آراشدیرماقلا گله جه ییمیزه ده یول تاپا بیله ریک. تاریخین دیالکتیکاسی کئچن مین ایللردن باشلاییب گله جه ییمیزه یول تاپیر. دوننی دوزگون تانیماساق گله جه یین یولونو دا تاپا بیلمه یه جه ییک. تاریخین قانونلاری تاریخین اؤز ایچیندن چیخاریلیر. یوخسا بونون – اونون ایسته یی اساسدا ایره لی گئتمه ییر، بو علم گؤسته ریر کی تاریخین قووه لری اؤز ایچینده دیر و بو قانونلاری کشف ائتمکله یولون قالانینی هدایت ائتمک اولار.

   بؤیوک اوستادیمیز پروفسور دوقتور زهتابی دئمیشکن، هر هانسی بیر ملت اؤز تاریخینی و کولتورونو بیلمه ییرسه او ملتی نوخود کیمی هر آشا سالارلار، نئجه کی بوگون بیزلر ده شاهید اولوروق بئله تاریخدن باشی چیخمایان ملتلری - ائله اؤز دور و بریمیزده اولان ملتلری – اله سالیب و اؤز چیرکین استعماری ایستک لری یوللاردا استفاده ائدیرلر و باشقا ملتلره ده زحمت یارادیرلار. آذربایجان ان اسکی زامانلاردان مدنیت لرین مرکزی اولموش، آذربایجانین گؤزل اقلیمی دورومو، بوللو سویو و گؤزل معتدل هاواسی، برکتلی توپراغی چوخلو انسانلاری، طایفالاری اؤزونه چکمیش و تاریخ بویو چوخلو خالقلار، ملت لر بورانی یورد سئچیب مسکن سالماغا ماراقلاندیریب و بیر سیرا مدنیت لر بورادا قورولوبدور. آنجاق بو مدنیت لرین باشیندا مین ایللر بویو آذربایجان تورک دیللی خالقلار دایانمیش و آذربایجان توپراقلاری اونلارا وطن اولموش و بوگون ده همین ملتین یوردی و آناوطنی ساییلیر. دوغرودور مین ایللر بویو مختلف خالقلار آذربایجانا گلمیش، بورادا مسکن قورموش و بونلارین چوخو سونرالار کؤچموش و آذربایجانین اصیل خالقی اؤز وطنینه صاحاب چیخمیش و بوگون ده هله قالمادادیر و قالاجاقدیر. تاریخین درینلیک لریندن گلن آذربایجان خالقی، تاسوفلرله کئچن یوزایلده – یعنی چاپ صنعتی میدانا گلدیکده بیزیم ملتین دولتی اولمادیغی اوچون تاریخیمیزی تحریف ائتدیلر. دوغروسو بودور کی پهلوی رژیمی ایش اوسته گله رک تاریخ و حتا ادبیاتین تحریفی انگیلیس استعماری دستورو ایله اساس توتولور. ترجمه لرده بؤیوک تحریفلر باشلانیر. ایران و آذربایجان تاریخی هخامنشلرله باشلانماسی بؤیوک بیر تحریفدیر. 3000 ایل هخامنشلردن اؤنجه آذربایجان توپراقلاریندا بؤیوک مدنیتلر و بؤیوک امپریالار وار ایدی. هورری لر، قوتتی لر، آراتتی لر، ساکالار و ماننالار بورادا حکومت قورموشلار و بوگون بونلاردان قالان آبیده لر آذربایجان توپراقلاری نین هر بوجاغیندا گؤرونور. آمما پهلوی رژیمی ایران تاریخینی 2500 ایللیک بیلیر و هخامنشلرین شاهلیق دورانینی ایران تاریخی نین باشلانغینی اعلان ائدیر. آذربایجاندا یئر قازینتیلاریندان تاپیلان آبیده لر قیزیل جام – حسنلو تپه سیندن تاپیلان قیزیل جام کیمی اثرلر، آذربایجانین هخامنشلردن مینلر ایل اؤنجه بؤیوک هنر و صنعتین گلیشمه سینی بیلدیریر. بو هنر و صنعت آذربایجانین قاباقجیل مدنیتینی بیلدیریر.

یئر قازینتیلاریندان اله گلن اثرلر، آذربایجان خالقی نین کیم اولدوغو، دیلی و عنعنه لری نین نئجه اولدوغونو بللندیریر. بوگون مین ایللر بویوندان قالان آبیده لر الده دیر و خالقیمیزین تاریخینی اونلاردان اؤیره نه بیلیریک. بیلیرسینیز شرق شناسلیق و اونون ایچینده ایران شناسلیق 19جو یوزایلین سونلاریندان باشلاییر. تاسوفله بیزیم دولت و حکومتلریمیز یوخودا اولان بیر چاغدا، اوروپادا علم گلیشمه یه باشلاییر، چاپ صنعتی گلیشیر، بیلیم یوردلاری قورولور، علم ایره لی گئدیر و استعمار – باشدا انگلیس دایاناراق، شرق اؤلکه لرینه نقشه چکیر. او بیلیر تاریخی نئجه یازسین، کیمی بؤیودسون و کیمی کیچیلدیب آلچاقلاتسین. بورادا فرصت تاپیر تورکلردن یئدیگی سیناقلار و سیللی لردن انتقام آلماغی اونودماییر.

17 و 18جی عصرلرده کلیسالاردا قورولان مراسیم لرده دعا ائده رک الله دان ایسته ییردیلر اونلاری تورکلرین شرّیندن قورتارسین!؟ بو نفرت و کینه قاجار دؤورونده داها آرتیر و انگلیس، احمدشاهدان سیللی یئییب و 1919 قراردادی نین امضالانماماسی، اونو داها قیزدیریر. بونا گؤره ایراندا تورکلری داهاماق، تاریخینی سیلمک و ایرانی بیر باشا فارسلاشدیرما سیاستی اساس بیر پروگراما چئوریلیر. ایرانی پرشیا آدلاندیرماقلا، تورک آدینی سیلمه گه چالیشیر.

بو زمان رضاخان کیمی کؤکسوز و مستبد بیر آدامی ایش اوسته گتیرمکله سیاست لرینی پیاده ائتمه گه یول وئریر. ایران تاریخینی یازماغی اله آلیر. بو سیاست اوچون ایراندا "بیر ملت و بیر دولت" یاراتماق اوچون تکجه بیر دیل اولماسی گره کیردی!؟. بو سیاستی انگلیس ایرانا دیکته ائدیر و رضاخان بو پروگرامی اجرا ائتمه یه سئچیلیر. پرشیا آدی ایله ایرانی فارسلاشدیرما و ایرانی تکجه بیر قوم – فارس قومونا باغلاماق ایسته ییر. محمدعلی فروغی و کابینه سی ائله سئچیلیر کی بو سیاست استعمارین ایسته دیگی کیمی اجرا اولسون. بو سیاسته تئوری لازیم دیر. آذربایجانین دیلی قوندارما آذری آدی ایله، تورک دیلی نین ایراندا نفی ائدیلمه سینه چالیشمالار باشلاییر. آنجاق بوگون علم او قدر ایره لی گئدیبدیر کی حقیقت لری باسدیرماق داها ساده دئییلدیر. بوگون یئر قازینتی لاریندان تاپیلان آبیده لر، کتیبه لر و داش یازیلاری چوخلو حقیقت لری آشکارا چیخاریر. او جمله دن دیل قونوسو، آذربایجان توپراقلاریندا مین ایللر بویو یاشایان خالقین تاریخینی بللندیریر.

بوگون بیر اؤلکه نین، بؤلگه نین تاریخینی دوزگون و علمی صورتده بیلمک اوچون نئچه اساس قایناق الده واردیر او جمله دن: دیل قونوسونو اونودماق اولماز. اسکی زمانلاردان قالان یئر آدلاری، شاهلاری آدلاری و داش کتیبه لرده یازیلانلار، ال – اله وئریب تاریخی آیدینلاشدیریر. بورادا بیر بالاجا ایضاح وئریلمه یی لازیم گؤرورم. بوگون آذربایجاندا و ایراندا تاپیلان داش یازیلار اوخونور و اونلارین دیلی آراشدیریلیر و سئویندیریجی حالدیر کی بوگون دیلچی لیک ایره لی گئتدیگی اوچون چوخلو معلوماتلار تصحیح اولور. بیر زمانلار بو یازیلاری اوخویوب و ایسته دیگی دیللره باغلاییردیلار، آما بوگون دیلچی لیک علمی داها بو ایستک لرله اویغون دئییلدیر. بو یازیلاردا سسلی حرفلری یازیلماییردی و هر کس اونو بیر جور آوانگاری ائدیردی مثلا ماننا آدلانان مدنیت تکجه اوچ حرفله – م، ن، ن – ایله یازیلیردی و اونو مانا، ماننا، مِ نِ نِ، مَ نَ نَ کیمی اوخوماق اولوردو. بوگون بو آوانگاری ایله یازیلان متن لر باشدان اوخونور و دیلین استراکچری بلله نیر. سئویندیریجی حالدیر کی بوگون دیللرین قورولوش سیستمی بیر علمی صورته گلمیش و اوچ نوع دیللر: هیجایی، التصاقی و ترکیبی – دیللر بیر بیریندن فرقلنمیشدیر. تامام دیلچی لر ایراندا تاپیلان داش یازیلاری التصاقی دیللردن اولدوغونو اعتر اف ائتمیشلر. دیلچی لیک علمی نین سون نظریه سی هامی دیلچی لر طرفیندن تائید اولاراق دئییر کی بیر دیل بوگون التصاقی اولورسا، اون مین ایل بوندان قاباق و اون مین ایل بوندان سونرا دا همان قورولوشو ساخلاییر و ده ییشیلمه ییر مگر او دیل آرادان گئتمیش و باشقا بیر دیله چئوریلمیش اولا. بئله لیکله آذربایجان توپراقلاریندا یارانان مین ایللر بویوندا مدنیت لر او جمله دن هورری، قوتتی، آراتتی، ساکالار و ماننالار هامیسی تورک دیللری شاخه سینه باغلانیر و اونلاری دیللری بوگونکو آذربایجان تورک دیلی نین کؤکو ساییلیر.

یئنه سئویندیریجی حالدیر کی بوگون آذربایجانیمیزدا یئنی علم لره صاحب اولموش عالیم لریمیز میدانا گلمیش و بو داش یازیلارین متن لرینی دوزگون و علمی سویه ده اوخویورلار. بونلاردان دؤکتور نوبری، دؤکتور طاهری و باشقالارینی آد چکه بیلیرم. یاخین گله جکده بونلارین اون ایللر بویو زحمتلری نتیجه یه چاتیب و دیلیمیزین – تاریخیمیزین اساسلارینی آچیقلایاجاقلار.

   اوروپالیلار تاریخ بویو اوچ دؤنه تورکلردن سیللی یئمیشلر، بیری 170 ایل میلاددان اؤنجه مئته خاقان الیندن کؤتک یئمیشلر، میلادین دؤردونجو یوزایلینده آتیلادان بئله بیر سیللینی دادمیشلار، و 15جی عصرده سلطان محمد فاتح اونلاری ازیب گئری قایتارمیشدیر. بو حقارتلری تحمل ائدن اوروپا مورخلری اؤز انتقاملارینی نفرتله گؤسترمه یه چالیشمیشلار؛ حتا کلیسالاردا اوتوروب تورکلرین نابود اولماقلارینا دوعا ائتمیشلر. آمما 1975جی ایلده بو قوتسال ساواشلار بیر قوتسال باریشا چئوریله بیلردی. بو ایلده "اولان باتور"دا قازینتیلاردا بیر مقبره تاپیلدی کی اوندا اولان قیزیل – گوموش دونیادان ایکینجی بیر خزینه کیمی تانینیر. آنجاق بو خزینه دن بیر 30 و 60 سانتیمترلیک بیر دیس ده تاپیلیر. بو گوموش دیس اوزه رینده 17 سؤزجوکدن عبارت بیر جمله یازیلمیشدیر. بو یازی نین خطی گؤگ تورک خطی اولموش و تورکجه یازیلمیشدیر. بو بالاجا دیس تاریخ اوچون یوزلر برابر او خزینه دن ده یرلی ایدی و تاریخین گیزلی قالمیش نقطه لرینی آچیقلاییردی. بو تاپینتی گؤستردی کی تورکلر مین ایللر بوندان اؤنجه دن خط و یازییا صاحاب اولموش و فخرلی تاریخه مالیک ایدیلر. بیز بوگون بونا اینانیریق مینلرجه ادبی اثرلریمیز دونیانین باشا - باشیندا واردیر، همین وطنیمیزده مینلرجه ادبی اثرلریمیز اوزه چیخیب چاپ اولورسا، دیلیمیزین و خالقیمیزین درین تاریخی بللی اولاجاقدور.

  

 

هورری لر 


  هورریلر خزر دنیزی ایله دجله چایی­نین قیراقلارینا قده­ر اوزانان بیر یورددا یاشایان خالقلارین آدی­دیر. هورریلر 2500 ایل میلاددان اؤنجه بو یئرلرده یاشاییردیلار. اونلارین یاشاییش یوردلاری خزر دنیزی ایله زاگروس داغلاریندان توتوب – وان دنیزی نین ساحیللرینی ده احتوا ائدیردی. هورریلر 2500 ایل میلاددان اؤنجه بورالاردا یاشاسالار دا، 1600 الی 1200 میلاددان اؤنجه ایللر آراسیندا بیر مدنیت قوروب، خاقانلیقلارینی قوردولار. بو یوردلار تاریخ بویو هورریلر اؤلکه­سی کیمی قلمه آلینمیشدیر. هورریلر 15 یوزایل میلاددان اؤنجه مصر و بابل مدنیتینه بیر رقیب اولورلار.

تاریخچیلر، هورریلرین تاریخینی بئله یازیرلار کی میلاددان 2500 ایل قاباق قافقازدان بیر قبیله کؤچه­رک اورمو اطرافیندا مسکونلاشیرلار. 1500 ایل میلاددان اؤنجه بورالاردا بیر مدنیت یارادیرلار و هورریلر خاقانلیغینی قورورلار. بونلار گوتتیلر و لوللوبیلر سویوندان اولموشلار و دیللری ده اونلارلا قوهوم ساییلیر.

    هورریلرین دیلی بوگون آرادان گئدیبدیرسه ده، دیلچیلر هورریلر دیلی ایله قافقاز دیللری آراسیندا اولان باغلیلیغی قبول ائدیرلر. هئتیتلرین باشکندی اولان خاتوشا شهریندن تاپیلان میخی کتیبه­لردن آلینان معلومات گؤسته­ریر کی هورریلر هئتیتلردن اؤنجه داها آرتیق و قاباقجیل بیر مدنیته مالیک ایدیلر. اونلار میتان شاهلیغینی تشکیل وئرمیش و اونلارلا یاشاییرمیشلار. دوغرودان دا بوگونه قده­ر بوتون تاریخچی­لر هورریلری بؤیوک بیر مدنیت صاحیبی تانیتدیرمیشلار.

   هورریلر همین تاریخچیلرین دئدیکلرینه گؤره اورمو دنیزی نین اطرافیندا داها آرتیق یاشامیش و مدنیتلری­نین کؤکلرینی بورادا باغلامیشدیرلار. هورریلر باشقا میلتلریله ده صمیمیتله یاشامیشلار و اونلارلا ساواش و دؤیوشه داخیل اولمامیشلار، بلکه اؤز مدنیتلرینی قوروماق اوچون باشقا میلتلریله صولح و صفادا یاشاماغا جان آتیرمیشلار. آنجاق هجوملار قارشیندا دا دایانمیشلار.

   هورریلرین دیلینی قافقاز دیللریندن بیله­رک، آدلارینی دا اورفا شهریندن – بوگونکو تورفا شهریندن آلینما بیلیرلر. همین دیلچی­لر اونلاری اور یا اورفا شهریندن بیله­رک، آسیانی سویلاریندان بیلیرلر. بیر سیرا عالیملر اونلاری آریایی؟! بیلیرلر؛ آنجاق دیللری­نین التصاقی اولدوغو بو تئزی اینانماغا چتینلیک یارادیر. بوغازکوی کتیبه­سی هورریلردن قالان بیر کتیبه دیر بوگون چوخلو عالیملرین باخیشینی اؤزونه چکمیش و هورری – هئتیت خطی کیمی تانینماقدادیر.

   هورریلر، آت تربیه­سینده اؤزلریندن مهارت گؤسترمیش، اکینچیلیکده ده تانینمیشدیلار. اونلارین آراسیندا قادینلارین آرتیق حؤرمتی اولدوغونو دا تاریخچیلر قید ائتمکدن اسیرگه میرلر. اونلارین دینلری حاققیندا دا تاریخچیلر چوخ معلومات وئره بیلمه­میشلر؛ آنجاق هورریلر آراسیندا نئچه تانریچانین اولدوغو اینانیلیر. گونش، یاغیش، اود و گورگوربابا آدلی تانریچالاری­نین اولدوغو اینانیلیر.

   هورریلر ایراندا پروتوتورکلردن ساییلاراق، سومرلر، هئتیتلر، قوتتیلر، لوللوبیلر، ماننالار و ساکالار سیراسیندا دایانیرلار. هورریلرین شاهلاریندان بیزه بو آدلار قالمادادیر: تیشاری، اورکیش و ناوار و . . . بو آدلاری باشقا خالقلاردان قالان آبیده لر ده آیدینلاشدیریر.

    هورریلردن تاریخی اثرلر الده واردیر کی بوگون اونلاری اورفا، اورمیه، سلماس و توروسدا گؤرمک مومکوندور. بو یوردلار قاباقجا(میلاددان اؤنجه) ناییر آدلانیرمیشلار. هورریلر ده سومرلر، گوتتیلر کیمی اورتا آسیادان کؤچوب آذربایجانا گلمیشلر. اونلارین باشکندی مختلیف یازیلاردا واشوقاننی – هالور چایی­نین قیراغیندا- یازیلمیشدیر. بیر سیرا تاریخچیلر اونلارین سونرالاردا هیت و اورارتو دولتلرینی یاراتماغی دا یازیرلار. هابئله اونلارین سویلارینی قوتتیلر و لوللوبیلردن بیلیب، التصاقی دیللی اولدوقلارینی یازیرلار. حسنلو تپه­سیندن تاپیلان بیر کتیبه ده 2400 ایل میلاددان اؤنجه هورری خاقانی تیشاری­دان قالمیش ساییلیر. ساشارنار – هورریلرین باشقا بیر شاهی – دان ناوار منطقه سینده 1450 ایل میلاددان اؤنجه­یه باغلی بیر کتیبه ده اله گلمیشدیر. هورریلرین هورپاتیلا آدلی بیر سولاله­لری ده اولموشدور کی نئچه خاقانلارینین آدی بوگونه قده­ر تانینمیشدیر. پروفسور دایسون هورریلر حاققیندا آراشدیرمالار ایره­لی سورموش و ده­یرلی سونوچلار الده ائتمیشدیر. 1905جی ایلده سلماسین 15 کیلومترلیگینده ایکی اینک، قورشاق، تیر – کمان و قانادلی انسان هیکلینی تاپدیلار. بوگون اورمیه دنیزیندن اوشنویه­یه قده­ر اوزانان بیر یولدا تاریخی تپه، هورریلر و لوللوبیلره عایید اولاراق ساخلانیلیر. بئله سندلر بوگون هله ده آذربایجانین مختلیف یئرلریندن تاپیلیر. نابوردان علاوه، کرکوک و نوزیدن ده ده­یرلی سندلر اله گلمیشدیر.

   اله گلن سندلر هورریلرین ارابه­لردن یارارلاندیقلارینی بللندیریر. هوراند کندلریندن اولان هؤری بره آدلی بیر ماحال قاراداغ کندلریندن تانینمیش بیر ماحالدیر. بورادا اولان آدلار او جومله­دن هورات، غوری بره، هووای، هوای دره، هوروشه و باشقا آدلار هورریلردن قالما آدلار کیمی تانینیرلار.

   قاراداغدا اولان چوخلو کندلرین آدلاری هورریلرله باغلیدیر. دیل حاققیندا اولان آراشدیرمالار ایللردیر کی بونلاری اثبات ائتمیشدیر. هوری بره، هورات و باشقا آدلارین معنالارینی بوگونکو دیلیمیزده تاپماق چتین دئییلدیر. هورات: هورریلرین مقدس آتی دئییلیرمیش. هؤری بره هورریلرین کمینگاهلاری دئییلیرمیش، هوراند گونش یئری دئمکدیر و . . .

   هورریلرین دیلی قافقاز دیللریندن ساییلدیغینی دئمیشدیک، ایندی بو قونودا آرتیق دانیشماق ایستردیک. Caucasian Languages قافقاز دیللری -  بو دیللر اوچ بؤلومه بؤلونور:  قوزئی باتی قوروپو  - چرکس و آبخاز دیللری / قوزئی دوغو دیللری – بو قوروپ 30 دیلدن ده آرتیقدیر، او جومله دن : لزگی، آوار و داغستان دیللری / قافقاز گونئی دیللری – لاز، گورجی و مینگرلی قوروپو.

   هورری دیلینه عایید متنلر 20جی یوزایلین باشلانغیجیندا بوغازکوی آرشیوینده تاپیلدی. بو متن بیر مکتوب اولاراق اککد خطی ایله هورری دیلینده تیشاری آدلی بیر شاهدان – اورکیش و ماواری شاهیندان میلاددان 3000 ایل اؤنجه ده یازیلمیشدیر. "راس الشمرا" یئر قازینتیلاریندان معلوم اولدو کی بو زامانلاردا اوگاریت شهرینده یاشایانلار هورری دیلی ایله قونوشوردولار. "ماری" آرشیویندن تاپیلان متنلر ده داها آیدینلاتدی کی بو زامانلاردا هورری یازیلار چوخوموش. هاتوشاش و بوغازکوی سندلری بو دیلین و خط اوزه­رینده قویدوغو تاثیر داها چوخوموش. بوغازکوی متنلرینده دوعا و هورری متنلری تاپیلدی. گیل­گمیش ناغیلیندان دا بیر پارچالار اله گلدی. آنجاق اصلی متن هورری دیلینه عایید اولان و اؤنملی اولان متن بیر مکتوبدور کی "توش رانا"- میتان شاهی، اوچونجو آمنوفیس – مصرین فرعونونا یازمیشدیر. بو مکتوب 1400 ایل میلاددان اؤنجه یازیلمیش و "تل العماره" باشکندی­نین ویرانه­لریندن الده ائدیلمیشدیر. بو متنلر اله گلدیکده بیر سیرا آچیلمامیش قالان سیررلری آچیقلادی، او جومله­دن بیلیندی کی اککد متنلرینده ده هورری آدلارین چوخلوغو دانیلمازدیر. نوزی شهریندن اله گلن قایناقلار گؤسته­ریر کی هورریلر بابل ادبی اثرلرینی آلمیش و اؤز اثرلری اولان آت تربیه­سی کیمی بیلیک لرینی اونلارا آرتیریب آشور و هیتیتلره وئرمیشلر.

   هورریلر ثابت و قالارقی بیر امپراتورلوق یاراتماسالار دا، مدنیت یؤنوندن گوجلو ایدیلر. الیمیزده اولان سندلر، سومرجه و یاخود گوتتیلر دیلینده اولان قایناقلار هورریلر حاققیندا معلومات وئریرلر. اورکیش، ناوار، تیشاری، نامرو و باشقا آدلار هورریلردن قالاراق بوگونه قده­ر آراشدیرمالار داها آز اولموشدور. آنجاق بونلار اساسیندا تدقیقلر و تحقیقلر آپارماق گره­کیر. بو خاقان و یئر آدلاری نین بیر سیراسی هله ده معلوم اولمامیشدیر مثلا اورکیش شهری­نین هارادا­ اولدوغو معلوم دئییلدیر. آنجاق اورمودان کرکوک و ایکی چای آراسیندا یاشاماقدا اولدوقلاری اینانیلیر.

   اورمو دریاسی اطرافیندا یاشاماقدا اولان هورریلرین دیل قالیقلاری و آدلاری هله ده قالماقدادیر. اونلار میلاددان ایکی مین اؤنجه داها گئنیش یئرلره یاییلیب و آراپخای یا همان کرکوک اطرافیندا یاشامیشلار. کرکوکدا دا بیر سیرا هورریلره عایید سندلر اله گلمیشدیر. باستان­شناسلار میلاددان اوچ مین ایل اؤنجه ده ایکی چای آراسیندا هورریلرین اثرلریندن دانیشیرلار، آنجاق اونلارین امپراتورلوقلاری همیشه کؤلگه آلتیندا قالمیش، تکجه اونلارین کولتورلرینه مراجعه اولونور.

   هورری آدینین آراشدیرماسی دیللری­نین التصاقی اولدوغو اساسدا امکان تاپیر. تاریخ و دیلچی­لیک گؤسته­ریر کی هورریلر اؤز یئرلرینی ماننالارا وئرمیشلر و تاریخده آرادان گئتمه­میشلر. بوگون بو آردیجیل قالارقیلیغی دیلیمیزده گؤره بیلیریک. ماننا شاهلاری­نین آدلاری هورریلره چوخ بنزه­ییر، بو آدلاری اورمو دریاچه­سی، قاراداغ، حتا خزر دنیزی اطرافیندا گؤرمک اولور. ایکی چای آراسیندا دا هورریلره باغلی آدلار اورتایا گلمکده­دیر. یئنی تاپیلان لوحه­لر کرکوکدا، حتا کاپادوکیه لوحه­لرینده هورریلردن خبر وئریر. "نامار" آدی ایلک اؤنجه "ناوار" اولاراق، داها سونرالار "نامرو" آدلانمیشدیر و بوگون ده بئله اوخونور.

   بوغازکوی­دن تاپیلان سندلر هورریلر حاققیندا یئنی معلوماتلاری آراشدیرماق اوچون یوللاری آچیر. بو التصاقی دیللردن اولدوغونو آیدینلاشدیریر. اردبیل اطرافیندا تاپیلان یئر قازینتیلاریندان مگالیتیک اثرلر اساسیندا هورریلردن قالماسینی ادعا ائتمک اولار. "شهر یئری" بونلاردان قالان اثر کیمی بوتون دونیا باستان­شناسلاری نین دقتینی جلب ائتمیشدیر.[1]اردبیلده اولان هوراند، هیر و هور آدلاری 4 مین ایل بوندان اؤنجه یه عایید اولاراق، هورریلرین تاریخینی آیدینلیغا چیخاریر.

   دین آراشدیریجیلاری هورریلر یانیندا اولان تانریچالاردان دانیشیرلار. هورریلرین تانریچالاری گاهدان یونان تانریچالارینا داها یاخین اولدوغونو بیلیندیریر. اونلارین اساس تانریچالاریندان بیری شابات، اونون یانیندا شاوشکا و داها سونرا شی­مه­گی (گونش تانریچاسی) و کوشوش(آی تانریچاسی) آدلاری گلیر. بو آراشدیرمالار هورریلر ایله هیتیتلرین یاخین اولدوقلارینی بللندیریر.

آراشدیریجیلار بوغازکوی اطرافیندا تاپیلان سندلر اوزه­ریندا چوخ دایانیرلار. اونلار اینانیرلار کی هورریلر میلاددان ایکی مین ایل اؤنجه میتان مدنیتینی یاراتدیلار. هیتیلر اوزه­رینده ده تاثیر بوراخدیلار. هئتیتلر، مورسیلیس زامانی 1595 ایلینده بابله هجوم آپاریب، قاییدیش زامانی هورریلرله اوز اوزه گلمیشلر. هاتوشا – بوغازکوی داشلاریندا تاپیلان یازیلی قایاداش یازیلاریندا هورریلرین یاخشی دورومدا اولدوقلاری بللی­دیر. اونلار بو یوردلاردا ممتاز بیر دورومدا یاشاییرمیشلار.

   هورری دیلی هورریلره باغلی اولاراق 2300 ایل میلادان اؤنجه ایکی چای آراسینا گلمیش و مین ایل میلاددان قاباق آرادان گئتمیشلر. بوگون بوتون دیلچیلر هورری دیلینی هورو – اورارتو دیلیندن بیله­رک، قافقاز دیللری­نین داللاریندان بیلیرلر و اونو یاپیشقان یا التصاقی تانیییرلار. هورریلر 2000 ایل میلاددان اؤنجه میخی خطینی قبول ائتمیش، آز سندلر الده اولسا دا، سومر دیلی­نین و خطی­نین داوامی بیلیرلر.

   بیر سیرا یازیلار دا خاتوشا، اوگاریت و شاپینووادان اله گلمیشدیر. ان بؤیوک یازی ایمارنا آدلی بیر مکتوبدور کی توشرات­تا میتان شاهی، مصر فرعونو آمنهوتپ اوچون یازمیشدیر. اوگاریتده اونلارین موسیقی­لریندن ده اله گلمیشدیر.

                                                         

قایناقلار :                                                                               

پروفسور "م . ت . ذهتابي"، تاريخ قديم تركان ايران، تبریز، 1376.
عزت الله نگهبان، ظروف فلزي مارليك، مجله ميراث فرهنگي، سال سوم، شماره 5 ، 1370 .

قرار علی‌یف، پادشاهی ماد، ترجمه‌ی کامبیز میربهاء، انتشارات ققنوس، 1388.
چارلز برنی، مارشال لانگ، تاریخ اقوام کوه‌نشین شمال غربی ایران، ترجمه‌ی هوشنگ صدیقی ، انتشارات نگاه، 1386.
دیاکونوف، تاریخ ماد، ترجمه‌ی کریم کشاورز، انتشارات پیام تهران، 1357.
امید عطایی‌فرد، ایران بزرگ، انتشارات اطلاعات، 1384.
رقیه بهزادی٫ قوم های کهن در آسیای مرکزی و فلات ایران، انتشارات طهوری، 1386.
شاپور رواسانی، جامعه بزرگ شرق، نشر شمع، 1370.

 

 

 

 

 

[1]  ) تاریخ پیشرفت علمی وفرهنگی بشر، ازانتشارات یونسکو، ترجمه پرویز مرزبان، جلد اول بخش دوم- قسمت اول، ص ۳۲-۳۱-۳۰.