گؤگ تورک تاریخی

 

   سلام، عزیز دوستلار، سئویملی قوروپداشلار، بوگون آذربایجان تاریخینده گؤگ تورکلردن دانیشاجاغام. آذربایجانین پارلاق تاریخی دؤوره لریندن بیری ساسانی سولاله سی نین سونا یاخینلاشدیغی زماندا تورک دیللی خالقیمیزین گلیشمه سی و اؤزونه گلمه سی ساییلیر. اشکان ویا پارت سولاله سی، اردشیر بابکان طرفیندن یئنیلدی و ساسان اوغوللاری ایش اوسته گلدیلر. آنجاق آذربایجاندا تورک دیللی خالق اونلارا اویمادی. ساسان اوغوللاری ، اشکان ویا پارت سولاله سی نین کؤکونو قازماغا جان آتیر و تامام مادی – معنوی ثروت لرینی یوخ ائتمه یه چالیشیر. ساسان سؤزو لغت باخیمیندان معناسی آواره و سرگردان دئمکدیر و همان پارس-ین "پرسه وورماق" معناسیله اوست اوسته دوشور. ساسان اوغوللاری زمانیندا تورکلر آذربایجاندا سای باخیمیندان چوخلوغا مالیک ایدی و بو ادعانی ثابت ائده ن تاریخ آراشدیرانلارین ساییسی چوخ اولموشدور نمونه اوچون کریستن سن، رشید یاسمی، عنایت الله رضا و باشقالاری، ساسان اوغوللاری حاققیندا کتابلار یازاراق تورکلرین ایراندا، اؤزه للیکله آذربایجاندا گوجلو حرکتلریندن وار کئچه بیلمه میشلر. او بیری طرفدن آسیانین دوغوسوندا هونلار، چین دن توتوب کاسپین دنیزینه قدر – البتده بیر آز سونرا خزر دنیزی آدییلا آدلانیر – گوجلو امپریالارینی قورورلار. بو زمان، چین قایناقلاری اونلارا "هیونگ نو" یا "هسیونگ نو" و "تو کیو" یا "تو چیو" دئییرلر، یونان قایناقلاری اونلاری هون آدییلا تانییرلار، بیر حالداکی اونلار اؤزلرینی گؤگ تورک (ترکان آسمانی) آدلاییرلار.

   گؤگ تورک لر، هونلاردان آیریلمیش بیر سولاله­دیر کی بئشینجی یوزایلده دونیادا تاریخ صحنه سینه داخیل اولموش و زنگین بیر مدنیت و ادبیات بیناسینی قورورلار. بو ادبیات و مدنیت آذربایجانا عاید تانینیر، چونکی بو امپراتورلوق آذربایجانا قده­ر یاییلمیش و اوندا صنعت، معدن و دمیرچیلیک رونق تاپاراق اؤزلرینه سلاح دوزلدیب، وطنلریندن دوشمنلر قارشیندا مودافیعه ائدیرلر. اونلارین یاراتدیغی مدنیت اقتصادی رونق، صنعت و اینجه صنعتلرین رونقینه سبب اولموشدور.

   تورکلر میلاددان اؤنجه دفعه لرله "توروک" و "توروخ" آدی ایله ظاهر اولموشلار. آنجاق گؤگ تورک امپریاسی ایله تورک آدی دیللره دوشدو و تورک دیلی اورتا آسیادان بالکانلارا قده­ر اوزانان بیر بؤیوک ملتین دیلی نین آدی و خالقی اولدی. بو دیللر التصاقی یا یاپیشقان اولاراق ان قایدالی و استثناسیز بیر دیل­دیر. تورکلر اسکی زامانلاردا هون سسله­نه­رک میلاددان 5 یوزایل اؤنجه­دن باشلایاراق میلادین بیشنجی یوزایلینه قده­ر بؤیوک امپریا یاراتمیشلار و اوروپانین اورتاسینا قده­ر گیرمیشلر. میلاددان اؤنجه یوزایللرده بؤیوک امپراتورلار چائو (329 – 351) هسیا (407 – 431) و لیانگ (401 – 439) کیمی­لر هونلارین ان تانینمیش امپراتورلاردان ساییلیرلار. بونلارین آراسیندا آتیلا اوروپانین قلبینه کیمی گئتمیشدیر. اورتا آسیانین هر بوجاغیندا گوجلو تورک حکومتلری باش قالدیریبدیر. اونلارین بیری "لوو لان" دولتی­دیر کی تورفان کناریندا اولموش؛ باشقا دولت لیانگ دیر کی گؤگ تورکلرین اصل و نسبی تانینیر.

   هون امپریاسیندان سونرا گؤگ تورک امپریاسی، اوروپایا قده­ر گئنیشله نیب و دونیانین گوجلو امپریالاریندان بیری ساییلیر، گؤگ تورکلر دؤردونجو و بئشینجی یوزایلده آوارلار حکومتی آلتیندا یاشاییرلار.    

   بومین خان، آوارلارین بؤیوک سرداری ایدی و بؤیوک باشاریلار گؤسته ریب، چوخلو بؤلگه لری فتح ائتمیش و شهرت قازانمیشدیر. بومین خان، بو زمان امپراتورون قیزینا ائلچی گؤنده­ریب ائولنمک ایسته­ییر، آما امپراتور اونا آجیقلانیب و غضب ائدیر. بومین خان امپراتوردان آرا آچیر. بو زمان تابقاچ شاهی، قیزینی اونا وئریر. بومین خان یئنی فرصتلر الده ائده رک،  552جی ایلده امپراتورلوغونو قورور و آوارلارین قارشینا چیخیر. بومین آز بیر زاماندا تورک خالقلارینی بیرلشدیریب و گئنیش بیر اؤلکه­نی آلیر. دوغودان چین، باتیدان ایران و بیزانس ایله قونشو اولور. چکیجی نوکته ده بودور کی امپریاسی نین آدیتی گؤگ تورک قویماقلار، بیرینجی دفعه تورک آدینی دیللره سالیر.

552جی ایلده گؤگ تورک اؤزگؤرلوگونو اعلان ائدیب، اصلی دوشمنینی آرادان قالدیریر. ژوان ژوانلار اوروپایا قاچماغا مجبور اولوب، آوار آدی ایله مجارستاندا یورد سالیرلار. بومین خاقان ایپک جاداسینی الینه آلیب امنیت یارادیر و دوغو ایله باتی آراسیندا تجارتی گلیشدیریر. بئله­لیکله دونیانین گوجلو حکومتلریندن بیرینی یارادیر. او زامان ساسانیلار ایراندا حکومت اوستونده ایدیلر. آنجاق گؤگ تورکلرله دوزگون چیخیشلاری اولمامیش و اونون الیندن قاچانلارا یئر وئریردی. چوخ چکمه­دی کی گؤگ تورکلر قافقازا یول تاپدیلار، کریمه­نی اله کئچیریب و قافقاز یولو ایله آذربایجانا ال تاپدیلار. کاسپین دنیزی نین دوغو و باتیسینی آلدیلار. سونرالار بو یئرلری خزرلر امپریاسینا وئره­رک، خزر امپریاسی بورادا قورولدو و کاسپین دنیزی آدینی خزرلره گؤره خزر دنیزی آدلاندیردی. بو آد هله ده سسلنمکده دیر.

630جی ایلده چین حکومتی­نین دخالتی ایله گؤگ تورک امپراتورلوغو ایکی بؤلومه بؤلوندو. اما 682جی ایلده یئنی­دن گؤگ تورک گوجله­نیب، دونیانین گوجلو دولتلریندن بیرینه چئوریلدی. 727جی ایلده تونیوکوک و 732جی ایلده بیلگه خاقان آدینا گؤگ تورک آبیده­لری قورولدو. آنجاق 758جی ایلده اویغورلار حکومتی گؤگ تورکلردن آلدیلار.

یئری گلمیشکن بونو آرتیرمالی یام: گؤگ تورک زمانیندا تورک ادبیاتی گئنیشله نیر و تورک دیلینده اوچ بؤیوک داش یازیسی – کتیبه – یازیلیر. تونیوکوک ایلک یازینی یازیر؛ بئله لیکله تونیوکوک تورکلرین ایلک تاریخچی سی، ادبیات بینؤره سینی قویور. بو ایل، 2020جی ایل یونسکو طرفیندن تونیوکوک ایلی اعلان اولموش و دونیا سویه سینده تونیوکوکون عزیزله مه سی اوچون مراسیم لر قورولاجاق و تورک ادبیاتی دونیایا تانیتدیریلاجاقدیر. تجب بورادادیر کی من 70جی ایللرده امید زنجان درگیسینده ایشله دیگیم زمان، 1999، 2000 و بو ایللری بیر بیری نین آردیجا دده قورقود، مولانا فضولی، ناظم حکمت – تورک دونیاسی نین آدلیم شخصیت لری اوچون یونسکو دونیالیق ایلی اعلان ائدیردی و من بونلارا گؤره امیدزنجان درگیسینده مقاله لر یازیردیم. سونرالار کی بوگونه قدر ده داوام ائدیر بیر ساتقین قوروپ – آذریها – هله ده کی وار بئله تبلیغ ائدیر کی یونسکو بو موضوعلاری اعلان ائتمه میش و کریمی یالان یئره تبلیغ ائدیر. آنجاق بوگون بو تبلیغ لر بو ساتقین قوروپون الینی آچمیش و ساتقین و امپریالیسمه باغلی اولدوغونو هامی دوشونور. بو ایل یونسکو طرفیندن تونیوکوک ایلی دیر و کئچه ایل – 2019جو ایل ده عمادالدین نسیمی آدینا باغلانمیشدیر. ایستر بو ساتقینلار جیجیکدن پاتلاسینلار.

گؤگ تورک ون یارانماسی‌

آسیا میلاددان سونرا هون قبیله لری الینده و مختلف سولاله لر الینده اولموشدور، ژوان ژوانلار، تابقاچلار بو آیری آیری هون امپریالاریندان اولموشلار.. ژوان ژوان سولاله‌سی ائرامیزین 5جی عصرینده بوتون مونقولوستانی اداره ائتدی و دؤورون و بؤلگه‌نین ان گوج‌لو حکومتی ایدی و هون‌لارین و "هسین پی" قبیله‌لری‌نین قالیق‌لاری بو ایمپئریانین ترکیبینده ایدی. بو حکومت، یالنیز بیر حکومت قوران و 551-جی ایله قدر بؤیوک بیر دؤولتین اساس خصوصیت‌لرینه صاحب اولان تورک تابقاچین اساس رقیبی ایدی.

تورک منشأ‌لی تابقاچ سولاله‌سی چینده 386-جی ایلده قورولموشدور.  5جی عصرین ایکینجی یاری‌سیندا بودیزم دینینی ایتیرمیش، چین مدنیتینی منیمسه میش و Wei کیمی تانینمیش‌دیر. لاکین 534-جو ایلده اونلار هم غرب، هم ده شرق ایکی حیصه‌یه آیریلدی. شرق حیصه‌سی 550-جی ایلده تورک فتحین‌دن ایکی ایل اوّل چین حکومتی طرفین‌دن یئنیلدی.

ائرامیزین 350-جی ایلینده ژوان ژوان‌دان آیریلان آخون‌لار (هفتالیتلر) ماوراءالنهر و سمرقند اطرافیندا بیر دؤولت قوردولار و افغانستان، ایران و کریمه نین بؤیوک بؤلگه‌لرینی اشغال ائتدیلر. گؤگ تورک‌لری‌نین قطعی اورتایا چیخماسی 542-جی ایلده باش وئردی. بو ایل اونلارین دؤنوش نقطه‌سی حساب ائدیلمه‌لی‌دیر. بو گون‌دن اعتباراً هر شئی آیدین‌دیر. بوتون منبع‌لره گؤره، گؤگ تورک دسته‌سی‌نین باشچی‌سی بومین‌دن باشقا هئچ کیم دئییل‌دیر. منبع‌لره گؤره، بو گون‌دن اعتباراً بومین متمادی اولا‌راق چینین غرب سرحدلرینه و حکومتینه هجوم ائدیر. بومین خاقان 552جی ایلده گؤگ تورم حکومتینی قورور و 760 ایلینه قدر اوزانیر و یئرینی باشقا بیر تورک امپریاسی اولان اویغورلارا وئریر و بئله لیکله گؤگ تورکلر 200 ایل حکومت سورموشلر. اؤنملی مساله گؤگ تورکلرده تورک دیلی و ادبیاتی نین زنگین لشمه سی دیر. ایلک اؤنجه گؤگ تورک سولاله سی نین نئچه خاقانی ایله تانیش اولاق و سونرا تورک ادبیاتینا دؤنه لیم.

گؤگ تورک ایمپراتورلاری:

بومین خاقان

قئید اولوندوغو کیمی، 542-جی ایلدن باشلایا‌راق تورک‌لر تدریجن گو‌جله­نه‌رک پروقراملا اؤز اها‌لی‌سینی آرتیرماغا باشلادیلار. اوّل‌لر تکرار هوجوم‌لارا معروض قالان چینین غرب سرحدلری ایندی ایپک یولو اوزرینده­کی سربست تجارتله محدودلاشدیریلدی. 545-جی ایلده ایکی گؤگ تورک حکومتی ایله چین حکومتی آراسیندا یاخشی مناسبت‌لر و قارشی‌لیق‌لی حؤرمت میدانا گلدی. عینی زاماندا، تام مستقل‌لیکله ژوان ژوانین تولس ایله علاقه‌لی اولماسی نتیجه‌سینده الی کسیلدی و ژوان ژوان تورک دولتی‌نین سرحدلرینه قاچماغی اوستون ائتدی. تولس، ژوان ژوانلاردان اومیدینی کسیب و گؤگ تورکه قوشولماقلا ساکیت‌لشدی و یئنی حکومتی گوجلندیردی.  

بومین. ژوان ژوان شاهی یانینا ائلچی گؤندردی و امپئراتورون قیزینا تکلیف ائتدی. آنجاق اؤزونو یگانه اورتا آسیا امپراتورو حساب ائدن ژوان ژوانین باشچی‌سی (آننا کوی) اول‌لر کومانداری اولموش بومین‌ین ایسته یینه سویوق جاواب وئردی. حتی اوردو بومینه طرف حرکت ائتدی.  

عینی زاماندا وئی حکومتی‌نین امپراتورو، بومین ایله قیزی نین ائولنمه یینی تکلیف ائده‌رک بومین ایله یاخشی مناسبت‌لر قوردو و ژوان ژوانا قارشی چیخدی. ائله همین ایل امپراتور Wei اؤلدو. بو موضودا قازاندیغی دوستلوق و یاخین مناسبت‌لر سببیله بومین بیر ائلچی گؤندردی و امپراتورون اؤلومو ایله علاقه‌دار باش ساغلیغی وئردی و هدیه اولا‌راق 200 آت گؤندردی. 552-جی ایلین یازیندا بومین قفیل هوجومدا ژوان ژوانی دارماداغین ائتدی، بونا گؤره دؤیوش مئیدانیندا آننا کوی اؤزونو اؤلدوردو. دوغما خالقین ظفری ایله تورک‌لرین شهرتی بوتون آسیایا یاییلدی. ژوان ژوانلار غربه ساری قاچیب و اورال داغ‌لاری‌نین آرخاسین‌دان آوروپایا چاتدی، آوارلار آدی آلتیندا مجارستان دوزنلیگینده یئرلشدی. بومین خالقی آراسیندا خصوصی حؤرمته صاحب ایدی و خالقین حؤکمداری ساییلیردی.

بو اوغورلارا ایمضا آتماقلا بومین، میللتی‌نین خاقان تیتولونو قبول ائتدی. بئله‌لیکله، 552-جی ایلده بومین خاقانین باشچی‌لیغی ایله مستقل گؤگ تورک امپریاسی قورولدو. بومین خاقانین حیات یولداشی دا خاتون (کو خو تون) آدینی آلدی.

بؤیوک گؤگ تورک اؤلکه‌سی  گلیشمه سی ایله بومین خاقان، قارداشی ایستمینی یابغو اولا‌راق غربه گؤندردی و بو بؤلگه‌لرین رهبرلیگینی اونا بوراخدی. ایستمی احتیاط‌لی و کامل بیر اینسان ایدی و اؤلکه نی عدالت له اداره ائدیردی. بونا گؤره امپریانین غرب حیصه‌سی سلیقه‌لی و تدبیر سایه‌سینده داها یاخشی اقتصادی ترقی و تهلوکه‌سیزلیک الده ائده بیلدی و حاکمیتی اوزون و فراوان اولدو.

منبع‌لر بومین ین واخت‌سیز وفات ائتمه‌سیندن و اونون اؤلومو اوچون خالقین و حکومتین یاسیندان دانیشیر. لاکین امپریا قالیر و بومین ین پوپولیارلیغی دیگر میف‌لره یول آچیر. عالیم‌لر حتی کوراوغلونون حکایه‌سینی بومین ین قهرمانلیغین‌دان قایناقلاندیغینی دوشونور و اونون تاریخی شخصیتی بونونلا دا میفولوژی وضعیته گتیریلمیشدیر.

ایستمی یابغو

بومین خاقانین اؤلوموندن سونرا امپئریا غرب و شرق حیصه‌لرینه بؤلوندو. غربین ایمپئراتور حؤکمداری‌ بیرلیک الینی ایرانا اوزاتدی. ایران شاهی آنوشیروان ایدی.  اونون وست‌لوغو، ائله‌جه ده قیزلاریندان‌ بیری‌نین ائولی‌لیگی ممنونیتله قبول ائدیلدی. نتیجه‌ده 563 و 567-جی ایللرده بیرگه مباریزه آپاریلدی و بیرلیکده ایرانین هدف آلدیغی هفتا‌لیت‌لری (تورک‌لرین قوللاریندان‌ بیری) مغلوب ائتدیلر و تورپاق‌لاری ایستمی و آنوشیروان آراسیندا بؤلوشدورولدو. خوراسان ایرانا قوشولدو و جیحون چایی بویونجا مونبیت بیر تورپاق اولان سغدیان سولاله‌سینی اؤز اراضی‌سینه قوشدو؛ نتیجه‌ده ایپک یولو تورک‌لرین اوزه رینه دوشدو. بو مدت عرضینده ایستمی یول‌لارین تهلوکه‌سیزلیگینی تامین ائتمک، تجارتی تشویق ائتمک و سونرا کئچن تجارتچی‌لره وئرگی تطبیق ائتمک اوچون مامورلار تعیین ائتدی. بو دایمی اولاراق گوجونو چوخالتدی.

روم حؤکمداری ژوستی نین رومدا ایپک صنایعی نین عمومیلشمه سینه ماراقلی ایدی. ایستمی رومدا ایپک­ین یاییلماسینی تکلیف ائتمک اوچون مانیاخ آدلی بیر ائلچی‌سینی قسطنطنیه یه گؤندردی. مانیاخ ژوستین نین سارایینا گئتدی و دوستلوق ائتدی. مانیاخ قاییدارکن زمارکوس آدلی روما سفیری، روما ایمپئراتورونا تکلیف ائتمک‌دن ممنون اولماق اوچون تورک حؤکمداری‌نین قارشی‌سینا گلدی. سفیر گؤگ تورکون دمیر و ایپک صنایعسی ایله تانیش اولدو. ایستمی نین ساراییندا ایپک پرده‌لر، قیزیل ایستول‌لار، بوشقاب‌لار، گوموش اشیا‌لار گؤردو. زامارکوس، تالاسدا بیر حربی مانور گؤرمک اوچون بیر امکان الده ائتدی. روما‌لی‌لارلا اوزون مدت دوشمنچی‌لیک ائدن ایرانلی‌‌لار، تورک‌لرین روما ایله دوست مناسبت‌لرینی اؤیرندیلر. دیگر طرف‌دن، زامارکوس، اؤلکه‌سینه قاییدارکن، تورک‌لرین گوجوندن دانیشدی و سرحدسیز گوجلری‌نین شکلینی چکدی. اونون معروضه‌سی ایندی شرقشناس‌لیق دونیاسیندا ان نفوذلو سندلردن بیری‌دیر.  

بو واخت ایستمی وفات ائتدی (575-جی ایلده) و تاردو آتاسی‌نین یئرینی آلدی.

 

تاردو

ایستمی‌نین بؤیوک اوغلو تاردو، آتاسی‌نین یئرینی آلدی و یولونا داوام ائتدی. تاردو قازاندیغی گوجله اؤزونو دونیانین یئددی ایقلیمی‌نین صاحبی آدلاندیردی. لاکین تاردو 603-جو ایلده اؤلدو و 603-دن 628-ا قدر داوام ائدن ایران- روم محاربه‌سی ایرانی ضعیفلتدی و تازی لرین فتحینه یول آچدی.

ایللر بویو جیحون چایی گؤگ تورک ایله ساسانی‌لر آراسیندا آخیردی. لاکین گؤگ تورک اراضی‌سی بوتون بو تورپاق‌لاری اؤز اراضی‌سینه باغلادی و کاشغر، سمرقند، فرقانه و غربی تورکوستانین بوتون حیصه‌لری گؤگ تورکون بیر حیصه‌سی حساب ائدیلدی. ساسانی‌لرین بیر حیصه‌سی‌نین تورک‌لره ماراق گؤسترمه‌سی اوزون سورمه‌دی. بئله‌لیکله، چین‌دن رومایا قدر بوتون ایپک یولو اراضی‌نین بیر حیصه‌سی و شرقین اداره‌سی آلتینا کئچدی و انسان‌لارین رفاهی، تاجیرلرین تهلوکه‌سیزلیگی تامین ائدیلدی. آرتیق گؤگ تورکلر، ساسانی‌لر و بیزانسلیلارلا هم مرز ایدی و دونیانین اوچ بؤیوک امپئریاسیندان بیری حساب اولونوردو. ساسانی‌لر دؤورونه قدر آنوشیروان، گؤگ تورکون ایجراچی‌سی ایدی (باج وئره نی ایدی). او واخت‌دان اعتباراً سیاستین یئنی اؤلچولری گؤگ تورک سیاستینه گیردی و اونلارین گلیشیمه لری غربه قدر گئنیشلندی. ساسانی‌لر دفعه‌لرله گؤگ تورک لرین الینی ایپک یولون‌دان کسمه‌یه چالیشدیلار، لاکین بونو ائده بیلمه‌دیلر، چونکی ساسانی‌لرین داخیلی چکیشمه‌لری بیر نئچه عصر اوّل باشلامیشدی و حتی ساسانی شاهزاده‌لری قباد و بهرام کیمی لر گؤگ تورک‌لری‌نین اراضی‌سینه (آذربایجانا) سیغینمیشدیلار. حکایه‌لرده اونلارا چوخ استناد وار. آنوشیروان دفعه‌لرله ایستمی نین ائلچی‌لرینی اؤلدوردو. بو واخت خزر دنیزی، حتی اونون غرب حیسه‌لری ده گؤگ تورک‌لری‌نین حاکمیتی آلتینا کئچدی و قافقاز ایله آذربایجان ساسانی‌لردن تامامیله آیریلدی. آنوشیروان بیر دفعه ایستمی نین گؤندردیگی هدیه لری (قماشلاری) ائلچی‌‌لرین گؤزو قارشی‌سیندا یاندیردی. ایستمی یئنی‌دن ائلچی گؤندردی، بو دفعه آنوشیروان گیزلی شکیلده زهرلندیره‌رک اؤلدوردو. ایستمی، دینج سیاست‌دن واز کئچمه‌دی. قافقازدان دا بیزانسا نماینده هئیتی گؤندردی. بیزانس‌لی‌لار گؤگ تورک ایله مناسبت‌لری آلقیشلادیلار. هدیه‌لرله یاناشی ایستمی قسطنطنیه یه تورک دیلینده بیر مکتوب گؤندردی. بو مکتوب‌لار بو گون موجوددور. روم امپئراتورو II ژوستین گؤگ تورک مکتوبونو آلماق‌دان چوخ  راضی ایدی، چونکی ساسانی‌لردن  راضی دئییلد‌یلر و بو ایکی تورک و بیزانس ایمپئراتورلوق‌لاری آراسینداکی دوست‌لوغو محکملندیریردی. بیزانس‌لی‌لار گؤگ تورکون باها‌لی هدیه‌لرین‌دن ممنون قالدیلار. دئدیگیمیز کیمی، بو دفعه 569-جو ایلده بیزانس‌دان اولان بیر هئیت گؤگ تورکه ساری یولا دوشدی. تورک ایلچیسی ایله یولا چیخان و قارا دنیز، قافقاز، شیما‌لی خزر و آرال دنیزی ایله آغ-داغا چاتان بیزانس‌لی‌لار (بیزانس‌لار اونو آغ تاغ آدلاندیردیلار، تورک‌لر اونو آلتون تاغ آدلاندیردییرلار و آشاغیدا چین‌لی‌لر)، خاقانلا قارشی‌لاشدیلار و ساسانی‌لره قارشی گوجلو‌ بیر راضی‌لیق الده ائتدیب قاییتدیلار.

   ایستمی نین گوجلو سیاستلری نتیجه سینده ساسانی‌لر و بیزانس‌لی‌لار آراسیندا 571-جی ایلده ساواش باشلاندی. بو واخت تورک اوردوسو غربه دوغرو ایره‌لیله‌دیلر و قافقازدان قوبوستان و آذربایجانا قدر تورک‌لرین الینه کئچدی. لاکین بیزانس امپئراتورونون اؤلومو ایله یاناشی 576-جی ایلده ایستمی نین اؤلومو ایله علاقه‌دار اولا‌راق ایرلیله ییش داوام ائتمه‌دی.  ایستمی‌نین اؤلوموندن سونرا اوغلو تاردو یئرینی آلدی.  

 

قارا قاغان دؤورو

موکان قاان

تاسپار قاان دؤورو

آشبارا خاقان

باغا خاقان

توولان خاقان

تاردو

سیه پی خاقان  

چوو لو خاقان

ایل خاقان  

 

 

بوتون چین منبع‌لری موکانین اؤلکه‌یه رهبرلیک ائتمه‌سینی و اوردویا یاخشی رهبرلیک ائتمه‌سینی تامین ائدن بؤیوک استعدادی، یوکسک خاصیتی، انسان داورانیشی و یوکسک ذکاسی حاققیندا شرح‌لر وئردیلر. بو اؤزه للیک لره گؤره 20 ایل تختده اوتوردو و اونون حاکمیتی اورتا آسیادا و اونون خالقلاریندا تهلوکه‌سیزلیک و باریش دؤورو ایدی. عینی دؤور گؤگ تورک امپریاسی‌نین یوکسه لیشی حساب ائدیلدی.

موکان 553 ایله 572 آراسیندا حؤکم سوردو. منبع‌لر اونون بؤیوک خاصیتی حاققیندا حکایه‌لر یازمیش و خالق آراسیندا پوپولیارلیغیندان بحث ائتمیشلر.

 

گؤگ تورک‌لر دورونده تورک ادبیاتی مدنیتی

      بو دؤورده اؤنملی اولان علم، صنعت و ادبیاتین گوجلنمه سی و گلیشمه سی­دیر. تورک‌لر بودانین دینینی قبول ائتدیلر و موضویا دایر کتاب‌لار ترجومه ائتدییب و یا یازدیلار. بو کتاب‌لارین چوخو تاسپارین دؤورونده یازیلمیشدی. بودیست راهیب‌لری ده دین‌لرینی تبلیغ ائتمک اوچون هندوستان‌دان تورک تورپاق‌لارینا گلدیلر و سربست تبلیغ ائتدیلر‌. اونلارا دا اونلارجا کتاب گتیریب و تاسپار دا اونلارا تورک دیلینده ترجومه و یازماغی امر ائتدی. بو دؤورون راهیب‌لریندن بیر سیرا منبع‌لرده بحث اولونور. حتی چین امپراتورلاری دا گؤگ تورکون امپراتورو صنعته ماراقلاندیغیندان سوء ایستیفاده ائتمک اوچون فورصت گؤتوردولر. بئله‌لیکله، راهیبه‌لر گؤندردیلر تا کیتاب‌لارین معنا‌لارینی و موضولارینی ایمپئراتورا اوخوسونلار. تورک دیلینده بیر چوخ اثر یازماق اوچون مستثنا بیر فورصت ایدی. شامان راهیبی "هوآ یئن" بو ایشده اؤنملی رول اوینادی. راهیب، اؤلکه‌لرین رفاهینی بودیسم امرلری‌نین یئرینه یئتیریلمه‌سینده بیلیردی. تعلیم‌لری‌نین نتیجه‌سی اولا‌راق "نییه پان"، "هوا یئن"، "چینگ مین" و "شیه تونگ" کیمی بودیسم کیتاب‌لاری تورک دیلینه ترجومه ائدیلدی. او دؤورده چین دیلینی یاخشی بیلن "لیو شسه چینگ" آدلی بیر عالیم وار ایدی. "نییه پان" کیتابینی تورکجه یازدی. دیگر طرف‌دن 574 - 584 ایللری آراسیندا بوددیست راهیب، گؤگ تورک‌لر آراسیندا قالدی و باشقا کیتابلار یازدی. بو دؤورون قالیق‌لاری بشریتین هله ده قورونوب ساخلانان خزینه‌لری‌نین بیر حیصه‌سی‌دیر.

    665-جی ایلده تورک‌لر چینله محاربه نی قیزیشدیردیلار و 670-جی ایلده چین ایله غرب علاقه‌لرینی کسدیلر. 667-جی ایلده خلیفه‌نین قوشونلا‌ری جیحونو کئچدی و ایلک دفعه اولا‌راق تازی‌لر و تورک‌لر بیر-بیرلری ایله اوز-اوزه قالد‌لار، غرب طرف‌لر پارچالاندی. لاکین شرق خان‌لیغی اؤز مستقل‌لیگینی ائرامیزین 682-جی ایلینه قدر الده ائتمیشدیر. بو مستقیل‌لیک "قتلغ" (خوشبخت دئمک‌دیر) آدی ایله تانینان یئنی خان طرفیندن مومکون اولدو. اونون وزیری تونیوکوک ایدی کی چین سیاستی‌نین سیرّلرینی یاخشی اؤیرنن مودریک و عقل‌لی وزیر ایدی. قتلغ 690-جی ایلده اؤلدو و اصل آدی قاپقان اولان موچو (716-691) اونون یئرینه اوتوردو. او، چین بده‌نینده بیر قامچی ایدی. لاییق‌لی و ادعا‌لی بیر امیر ایدی و تورک امپئریاسی‌نین قورولماسی اوچون محکم آددیم‌لار آتا بیلدی و خالقی آراسیندا چوخ مشهور اولدو. و تورکلرین بیرلشمه لرینی یئنی‌دن یاراتدی. موچو 716-جی ایلده تولا چاییندا توتولدو و اؤلدورولدو، ایکی قارداشی اوغلو گول تگین و بیلگه، [چین‌لر اونو موکی لی­یئن  Moki lienآدلاییر‌لار) حاکمیتی اله کئچیردیلر. بو ایکی انسان ایشلری اداره ائتمک اوچون اورتاق گوجدن استفاده ائتدیلر و تورکلرین سون نفوذلو خاقانی ایدی.  

ایکی قارداش بیلگه خاقان و گول تگینین حاکمیتی دؤورونده گوگ تورک‌لری‌نین مفصل و تام کتیبه‌لری تونیوکوک ناظیرلیگینده یازیلمیشدیر. 732-جی ایلده ایلک کتیبه و 735-جی ایلده ایکینجی کتیبه بیلگه خاقان اوغلو طرفیندن حک ائدیلمیش و آتاسی نین طرفیندن یازیلمیشدیر، و اوچونجو کتیبه تون یوکوک آدی ایله تانینان 725 ایله 720 آراسیندا قورولموشدور.

 

نتیجه:

بیز تاریخدن درس آلمالی ییق، تکجه تکجه شاهلاری نه ائتدیکلری و شاهلار داستانی ایله مشغول اولماق دئییل. بیز گؤگ تورک امپریاسیندا بوگونوموز اوچون درس آلمالی ییق. اؤیرندیگیمیز بو اولور کی گؤگ تورک لر بؤیوک حکومتلرینده یاغبولار قویماقلا، اؤلکه نی فدرالیته سیسمی ایله دولاندیریرلار و دموکراسی اوچون زمینه یاراتمیشلار. اونلار بو سیسم ایله ملتین خئیرینه حرکت ائدیرلر و امپراتور خالق قارشیندا جواب وئرمه لی دیر.

ایکینجی موضوع قادین لاری دورومودور. چین‌لی‌لر و ایرانلی لار گؤگ تورک سارایینا ائلیجی لریله بیرلیکده عائله‌لریندن اولان قادین‌لاری هدیه اولا‌راق گؤندریردیلر و تورک‌لر اونلاری قبول ائتمه‌ییب و بونا قارشی چیخیردیلا‌ر. منبع‌لر، تورک‌لرین هئچ واخت قادین‌لاری هدیه ائتدیگینی و قبیله‌نین قادین‌لارینی هر زامان قورونان و انسان لیاقتی نین اولدوغونو ایفاده ائدیر. 565 - 575-جی ایللرده بو حادثه‌لره چوخ سایدا مراجعت ائدیلمیشدیر. بعضی چین قادین‌لاری تحقیر اولونماماق اوچون قبول ائدیلدی، لاکین اؤزلری همیشه هدیه گؤنده رنده، قوچ و آت گؤندردیلر. حتا انوشیروان دا اؤز باجیسینی هدیه گؤنده ریر، و ایستمی طرفیندن رد اولونور.

اوچونجو درس کتابلارین یازیلماسی دیر. دموکراسی نین اولدوغو سبب اولور دین لر ده آزاد اولسون و بودا دینی، مانی دینی آزادلیقلا حیاتینا داوام ائده رک، دینی کتابلار تورک دیلیله چئوریلیر. بو زمان چوخلو کتابلار دیلیمیزه چئوریلیر. بوگون بو کتابلار موجوددور و ایشاللاه یاخین گله جکده چاپ اولوب یاییلاجاقدیر. بیزین ادبیاتیمیز 600 – 700 ایللیک بیر ادبیات یوخ، بلکه مین ایلدن آرتیق زنگین بیر ادبیاتا مالیک ساییلیریق. تاسوفله خالقیمیزی خبرسیز ساخلاماقلار، بئله تانینیر کی تورک دیلینه کتاب یوخدور. آنجاق خالقیمیز بو تاریخ و ادبیاتیمیزدان آگاه اولماقلار، باشین اوجا توتوب، گله جه یه دوغرو یول تاپاجاقدیر. ایشاللاه!

  

 

   موکان اؤلومون‌دن اول،  قارداشی تاسپاری وارث سئچمیشدی. ملتی‌نین خئیرینه حرکت ائدیردی. بونا گؤره اؤلکه هر گون داها چیچکله نیردی. بیر اغتیشاش و گوج‌لو انظباتلی حکومت وار ایدی. گئنیش بیر امپریایا صاحب ایدی و کیچیک حکومت‌لر و امیرلیک‌لر یاراتماقلا، اؤز اوغلو و موکان اوغلونو کیچیک قاآن اولا‌راق بو فئدئرال ایالت‌لره گؤندردی و اورالارین حکومتینی اؤزلرینه بوراخدی.