گؤگ تورک تاریخی – 2

سلاملار، عزیز دوستلار و سئویملی قوروپداشلار؛ کئچن هفته گؤگ تورکلردن دانیشدیق و بو هفته یئنه گؤگ تورکلردن دانیشماق ایسته ییرم. گؤگ تورکلر میلادین دؤردونجو یوزایلینده تاریخ صحنه سینده ظاهر اولدولار. اما رسمی صورتده بومین خاقان باشچی لیغیلا 552 میلادی ایلینده گؤگ تورک سولاله سینی قورولور و دونیانین اوچ بؤیوک امپریاسی – چین، ایران و بیزانس ایله قونشو اولوب برابرلیک ائدیر. گؤگ تورک امپریاسی او قدر گئنیش اولور کی بومین خاقان، باتی بؤلومونو اؤز قارداشی ایستمی خانا تاپشیریر و یابغو لقبی ایله اؤلکه نین باتی قسمت لرینی دولاندیرمادا مسئول ساییلیر. بومین خاقان خالق ایچینده سئویملی بیر خاقان اولموش و اؤلوموندن سونرا دا افسانه لشمیش بیر سیمایا چئوریلیر. ایستمی خان دا تدبیرلی، گئنیش اورکلی و اؤلکه دولاندیرمادا سیاستلی بیر انسان و حاکیم ایدی. ایستمی باجاردی بوتون کریمه نی، قافقازی و آذربایجانی دا الینه آلیب، بیزانس ایله قونشو اولسون.

گؤگ تورکلر 552جی ایلدن 734جو ایله قدر جکومت سوردولر و بو اوزون سوره ده ایپک یولونو الده ائده رک تجارت یولونون و تاجیرلرین امنیتینی ساخلاییب و بو یؤندن یوخاری گلیره صاحیب اولدولار. بو دوراندا ایراندا حکومت ائده ن ساسان اوغوللاری گؤگ تورکلره باج وئریب و ایجراسی اولموشلار و گاهدان ساسان شاهلاری ایچ ساواشلاریندا سیناغا اوغرادیقدا گؤگ تورکلره – آذربایجانا سیغینیرلار او جمله دن قباد و بهرام گور او شاهلاردان ساییلیرلار کی آذربایجانا پناه گتیرمیش و گؤگ تورکلردن یاردیم ایسته میشلر. ساسان اوغوللاری نین باج وئرمه لری انوشیروان دؤوره سینه قدر داوام تاپیر و بو زمان انوشیروان بو دوروما سون قویا بیلیر. او، سیاست و حیله گرلیکله او جمله دن باجیسینی هدیه گؤنده ره رک ظاهیرده دوستلوق یولو ایله ایلگی قورماغا چالیشیر، آما داها چوخ چکمه دن عربلرین گوجلنمه سی و ایرانا حمله گتیرمه سی، ساسان اوغوللارینی آرادان قالدیریر.

گؤگ تورکلر بومین خاقاندان سونرا نئچه – نئچه گوجلو و تدبیرلی خاقانلاری اولور و امپریانی چین هجوملاریندان قورویوب، بیزانس ایله ایپک تجارتینی گئنیشلندیریرلر و اؤلکه ایله خالق اوچون یوکسک اقتصادی دوروم و رفاه قازانیرلار. بو خاقانلاردان قارا قاغان، موقان قاآن، تاسپار قاآن، اشبارا، تاردو، توولان، چوو لو قاآن و اؤزه للیکله گول تگین و بیلگه خاقان حکومتی اله آلیب و تاریخده تورک آدینی دیللره سالیب و اونا حؤرمت و بؤیوکلوک قازانیبلار.

بیزانس تاریخینده، گؤگ تورکلردن بیر عظمتلی امپریا کیمی سؤز گئدیر و دفعه لرله بیزانش ائلچی لری گؤگ تورک سارایینا گلیب و اونلارین محکم انتظامیندان و مدنیت لری نین یوکسک لیگیندن راپورتلار وئرمیشلر. روم ایله گؤگ تورکلر آراسیندا مکتوب یازیشمالاری دَیرلی تاریخی سندلر کیمی بوگون ده ساخلانیلیر.

گؤگ تورکلر دؤرونده تورک دیلی و ادبیاتی گلیشیر و گؤزل ادبی – دینی اثرلر یازیلیر. تونیوکوک 4 خاقانین وزیری اولاراق تورک دیلینده ایلک بؤیوک کتیبه لری – داش یازیلاری یازدیریر. او جمله دن بوگون اورخون و یئنی سئی آبیده لری آدلانان داش یازیلاری اونون آدییلا باغلانیر. بو اوچ کتیبه – داش یازیسی 731 – 734 ایللری آراسیندا بیلگه خاقان و گول تگین آدیلا باغلی یازیلیر – البتده عمومی صورتده اورخون و یئنی سئی عناونی ایله تانینیر. بو اوچ کتیبه تورک ادبیاتیندا بؤیوک بیر مدنیت ین وارلیغیندان اؤرتویو گؤتورور. بو کتیبه لردن چین و ایران ثایناقلاریندا آد گلیرسه ده 18جی یوزایلده علم دونیاسینا کشف اولور و سرعتله علم اوجاقلاریندا سسله نیر و دونیا دیللرینه ترجمه اولور. چین قایناقلاریندا و ایران فارس قایناقلاریندا دا – تاریخ جهانگشای جوینی ده بو کتیبه لردن آد چکیلمیشدیر آما 18جی عصرده بیر سوئیسلی افسر روسلار الینده اسیر اولاراق 1722جی ایلده بو کتیبه لری کشف ائدیر و سونرا اؤز وطنینه دؤندوکده 1730جو ایلده بو کشفیاتی آشکارا چیخاریب و نشر ائدیر. اونون آردیجا یادریسنسوف Yadrinstev ، اورانسکی، مالوف، تامسن و رادلف طرفیندن آراشدیریلیر، دیلی نین گرامری الده ائدیلیر و ترجمه لر آپاریلیر. بو اوچ کتیبه اوچ گؤگ تورک خاقانی و وزیری طرفیندن: بیری گول تگین، ایکینجیسی بیلگه خاقان و اوچونجو گؤگ تورک وزیری اولان تونیوگوک آدینا یازیلمیشدیر. یئری گلمیشکن یئنه آرتیرمالی یام کی بو ایل – 2020جی ایل – یونسکو طرفیندن تونیوکوک ایلی اعلان اولموش و بو بیر  ایل سوره سینده تورک دونیاسیندا تونیوکوکون عزیزله مه سی اوچون قورولتایلار، کنفرانسلار، سئمینار و باشقا ادبی – فرهنگی ییغینجاقلار قورولوب و تونیوکوکون اثرلری آراشدیریلاجاقدیر.

1889جو ایلده روس عالیمی یاردینستوف و 1893جو ایلده دانمارکالی عالیم – تومسن بو کتیبه لری علمی صورتده آراشدیریب و ترجمه ائدیرلر. عئینی حالدا بو کتیبه لر اساسیندا تورک دیلی نین گرامئری چوخ دقیق و علمی صورتده آراشدیریلیر و گؤگ تورک کتیبه لری تورک دیلی نین اؤزه للیکلری و گؤزه للیکلرینی دونیایا آیدینلاشدیریر و اونون محکم استراکچری و قورولوشونون گوجونو گؤسته ریر. بو زامان تورک دیلینده 8 سسلی حرفین وارلیغی – 9 سسلی حرفدن – تائید اولونور. همان زاماندا گؤگ تورک خطی نین منشائی و کؤکو حاققیندا دا آراشدیرمالار آپاریلیر و تورک منشالی اولدوغو نظریه اوستونلوک قازانیر. او جمله دن آریستوف، پولیانوف، نامق اورخون و پروفسور احمد جعفراوغلو گؤگ تورک خطی نین تورک منشالی اولدوغونا نظر وئریب، عئینی حالدا تورک دیلی ایله سومر دیلی آراسیندا بنزرلیک لره ده اشاره اولونور.

یئری واردیر من بورادا تورک خطی حاققیندا بالاجا ایضاحلار آرتیرام. عالیم لر بونا اینانیرلار چیوی خطی – میخی خط – سومرلر - تورکلرین سلفی اولاراق – طرفیندن یارادیلمیشدیر. چیوی خطینده تورک دیلینده یازیلان اثرلر ده موجوددور. آنجاق تورکلر چیوی خطینی گلیشدیریب، دامغا خطینه چاتمیشلار. هیروگلیف خطی 500 علامتدن عبارت اولان شکیللرله سؤزو آنلاتماغا چالیشیر و دامغا خطی هر بیر اسمی بیر علامتله تانیتدیرماغی باجاریر. هیروگلیف خطی نین چتینلیک لری دامغا خطینده آزالیر و دامغالارین ساییسی هیروگلیفه نیسبت چوخ آز اولور. گئت گئده بو دامغالارین ساییسی آزالاراق الیفبایا داها یاخینلاشیر. دامغا خطینده بوگون تورکجه کتابلار موجوددور. او جمله دن آلتون یاروق و ایرک بیتیک اثرلری الده واردیر. بونو دا آرتیریرمالی­یام ایرک بیتیک همان دامغا خطیله تبریز و زنجاندا چاپ اولوبدور.

اوچونجو تورک خطی همین گؤگ تورک خطی دیر. بو خط گلیشمیش بیر یازی خطی دیر. بو خطده 29 حرف واردیر ، 9 سسلی و 20 سس سیز حرفلرله تشکیل تاپمیشدیر. گؤگ تورک خطی چوخ ساده دیر؛ سئویندیریجی حالدیر کی بوگون تبریز و تهراندا بو خطی اؤیرتمک اوچون کلاسلار قورولور و گنج لریمیز بو خطی اؤرنمه یه ماراقلانیرلار. چکیجی نوکته ده بوراسی دیر کی بو خط ایله یازیلار – داش یازیلاری – اورتا دوغو بؤلگه لرینده او جمله دن: یمن، آذربایجان، آنادولو و باشقا اؤلکه لرده تاپیلیر. 2012جی ایلده 12/2 / 2012 تاریخلی دوغا درگیسینده راپورت اولاراق دنیزلی ده – آنادولودا بیر داش یازیسی شکیللرله برابر گؤگ تورک خطیله یازیلمیش بیر کتیبه نین کشفی اعلان اولور. بو کشفی اعلان ائده ن اومود ساراجی بو یازی نین 10جو عصرده یازیلدیغینی حتمی بیله رک بیر سیرا عالیملر 8جی عصره عایید اولدوغونون احتمالینی دا وئریرلر. هر حالدا، بو کشفیات گؤگ تورک کولتورونون یاییلماسینی بوتون اورتادوغو اؤلکه لرینده آچیقلاییر. بئله لیکله تورک تاریخینی بیر ده باشدان یازمالی و اوخومالی اولوروق. بوگونه قدر بئله فیکر اولوردو کی تورکلر ملازگرد ساواشی ایله 1071جو ایلدن آنادولویا گلمیشلر؛ آما بئله یازیلارین کشفی بو تاریخی چوخ اوزاقلارا آپاریب چاتدیریر. آلبرت سورل دئمیشلی "هله تاریخ و جعرافیادا ایکی معما هله آچیقلانمامیش: جغرافیادا قطب لار، تاریخده تورکلر".

او بیری طرفدن 1975جی ایلده اولان باتور یئرقازینتی لاریندان تاپیلان بیر گوموش دیس اوستونده گؤگ تورک یازیسی – 17 سؤزجوکده عبارت – و گاما رئی ایله اونون تاریخی 2500 ایل بوندان قاباغا عایید اولدوغو، گؤسته ریر کی بو خط، 2500 ایل بوندان قاباقدان تا اورخون یئنی سئی کتیبه لرینه قدر – 1350 ایل بوندان قاباق، ان آزی 1500 ایل بو خط استفاده اولونورموش. بئله لیکله گؤگ تورک خطینی تورکلرین ملی خطی کیمی ده یرلندیرمک اولار.

تورک دونیاسیندا دؤردونجو خطدن دانیشیرساق اویغور خطی یئر آلیر. اویغورلار سولاله سی گؤگ تورکلرین یئرینده اوتوروب و اؤز گوجلو امپریالارینی قوروب و 250 ایلدن آرتیق حکومت سورورلر. اویغور خطی ان مکمل خطلردن ساییلیر کی ایراندا دا چوخلو کتابلار بو خط ایله موجوددور. اویغور خطی حتا عرب خطینده اؤز ائتکیسینی بوراخمیشدیر و بیلیریک ایلک عرب خطینده نقطه یوخوموش و نقطه نی اویغور خطیندن آلمیشدیر. بو الفبادا حتا واو سسی ف حرفی نین اوستونه اوچ نقطه قویماقلا یازیلیردی. بو ضعف هله ده فارسیجا و عربجه یازیلان اثرلرده گؤرونور و واو سسلی حرف همان "و" حرفی ایله یازیلیر اما واو اوخونور. اویغور خطینده ایراندا عتبه الحقایق اثرینی آد آپارماق اولار کی اردبیل، تبریز و زنگاندا بو اثر چاپ اولوب یاییلیبدیر. بو اثردن علاوه چوخلو کتابلار اویغور الفباسیلا موجوددور او جمله دن تانینمیش قوتادغو بیلیک اثری ده عرب الیفباسیندان علاوه اویغور خطیله ده یازیلمیشدیر.

اسلامدان سونرا عرب الیفباسی بوتون تورک دونیاسیندا قبول اولونور و عرب خطیله مینلرجه اثرلر یازیلیر و 20جی عصرین اوّللرینه قدر همین خط تامام تورک مسلمانلاری طرفیندن ایشله نیلیر. اما 20جی یوزایلین باشلانغیجیندا لاتین و کیریل خطلری اورتایا گلیر. بونو دا بیلیریک 1992 ایلینده لاتین الیفباسی چوخلو تورک دیللی اؤلکه لرده رسمی بیر خط کیمی قبول اولوندو.

گؤگ تورک ادبیاتینا گلیریک. گؤگ تورک امپریاسیندا چوخ دینی – بودائیسم، مانویت و باشقا چین قایناقلاریندان کتابلار تورکجه یه چئوریلیر و اونلارجا اثرلر یازیلیر. کئچن هفته بونلاردان آد آپاردیم و داها سؤزو اوزاتماییرام. اورخون و یئنی سئی آبیده لریندن علاوه اونلارجا اثرلر یازیلیر. بو اثرلری منیم یازدیغیم کتابدا – مروری بر تاریخ ادبیات آذربایجان در ایران، تبریز، نشر اختر – اوخویا بیلرسینیز. گؤگ تورک زمانیندا چوخلو تورک یازیچی و شاعیرلریمیز ده واردیر بونلاردان آد آپارماق اولور: آپرین چورتگین، قول ترخان، سینقوسلی توتونگ، آسیق توتونگ، پراتیایا، قالیم کیشی و باشقالاری.

بو آرادا 1919جو ایلده آلمانلی عالیم بانگ طرفیندن آپرین چورتگین و نئچه اثری تانیتدیریلیر. بورادا آپرین چورتگیندن 123 بند شعر تانیتدیریلیر. هر بند دؤرد مصراعدان عبارت ایدی. آپرین چورتگین آدینا نئچه – نئچه اثرلر ده تاپیلمیشدیر.

بوگون پاریس موزه یینده بیر الهی نامه موجوددور کی 1500 ایل بوندان قاباغا عاییددیر. بو اثر پارچا اوستونده یازیلاراق 25 ورقدن یعنی 50 صفحه دن عبارت بیر کتابدیر. کتابین قونوسو دینی احکاما مربوطدور. البتده شاعیری هله بللی اولمامیشدیر.

باشقا معلومات ایسته ینلر کتابلارا موراجیعه ائتمه لی دیرلر. من گلن دانیشقدا اویغو و خزرلر حاققیندا دانیشاجاغام. بیلیرسینیز گؤگ تورکلرین یئرینی اویغور امپریاسی آلیر، آنجاق اویغورلار آذربایجاندان اوزاقلاردا اؤز امپریالارینی قورورلار. بیر حالدا کی خزر امپریاسی گؤگ تورکلرین خلفی و نایبی اولاراق آذربایجاندا قورولور و آذربایجان امپریاسی ساییلیر.

باشیزی بوندان آرتیق آغریتماییرام. سیزی اللاها تاپشیریرام. گئجه نیز  خئیرده قالسین.