ائلخانلی لار

سلاملار و سایغیلارلا!

   کئچن هفته­لرده سلجوقلولار و خوارزمشاهلار حاققیندا دانیشدیق. بیر سیرا سورغولار اولدو: او جمله­دن آتابیگ­لر و یا فارسیجا اتابکان حاققیندا توضیح ایسته­میشلردیر. بورادا بالاجا بیر ایضاح لازیمدیر. آتابیگ کلمه­سی تورکجه بیر سؤزجوکدور. معنا باخیمیندا بللی­دیر و اساسدا امیر و حاکیم لره آتابیگ دئییلیردی. بو سؤزجوک، گؤگ تورکلر زامانیندا دیللره دوشدو. ایلک دؤنه بومین خاقان – گؤگ تورک سولاله­سی­نین مؤسسی اؤزونو خاقان آدلایاراق، اشی­نی یعنی خانیمینی خاتون آدلادی و خاتون، مَلَکه دئمک­دیر. آتابیگ سؤزونو ده او قویدو. خاقان اوغوللارینی تربیه ائتمک اوچون: مملکت دارلیق، اؤلکه دولاندیرماق، قوشون چکمک، رزمی هنرلری اؤیرتمک، علم و بیلیم اؤیرتمک اوچون زامانین بیلگین آداملارینی سارایا توپلاییب و ان بیگهنیلن بیلگین­لری سئچیب و سارای اوشاقلاری نین تربیه سینی اونلارا تاپشیریرلار. بونلار بیر آتا کیمی حؤرمتلی ساییلیرلار و اونلارا آتابیک لقبی وئریلیر.

   سونرالار مرکزی حکومتدن، خاقان عائیله سیندن بیرینی بیر بؤلگه یه امیر، حاکیم یا یبغو آدیله گؤنده ریلنده، اونون یانیندا بیر آتابیگ ده گؤنده ریلیردی تا خاقان طرفیندن گئدن حاکیم، امیر یا یابغونون مشاوری کیمی اونا یاردیمچی اولسون و ایشلرده اونا مشاوره وئرسین. با یاخشی شیوه – حکومتدارلیقدا تام تورک سولاله لرینده یعنی سلجوقلولار، خوارزمشاهلار و ائلخانلی­لاردان توتوب حتا قاجارلارا قدر بیر حکومت رسمی اولاراق اجرا اولوردو. گاهدان حتا شاهلار یا سلطانلار عائیلهسیندن یوخ، بلکه تکجه بیر آتابیگ حاکیم سئچیلیردی و بیر بؤلگه­یه گؤندهریلیردی. بو آتابیگ لرین بیر سیراسی او قدر گوجله­نیردی و سلطان طرفیندن تامام اختیارلاری الده ائدیردی. بونلاردا فارس تاریخینده اتابکان فارس، اتابکان لُر، اتابکان دمشق، اتبکان موصل و باشقا – باشقا بؤلگه­لرین آتابیگ لرینی آد چکمک اولار.

   آنجاق فارس تاریخچی­لری بو حاقدا ایکی یانلیشا یول وئرمیشلر: بیرینجی یانلیش بودور کی آتابیگ­لری تورک غلاملاری سایمیشلار؟! بونلار بئله یازیرلار کی قپچاق غلاملاری آتابیگ کیمی بؤلگه لر حاکیمی ائدرمیشلر؛ بیر حالداکی بونلار غلام یوخ، بلکه تحصیل آلمیش بیلگینلر، سیاستچی­لر اولموشلار. ایکینجی یانلیش بودور کی فارس تاریخچی­لری، حکومت سیستمینده بو شیوه­نی یارادان خواجه نظام­الملک تانیتدیریرلار. آنجاق قاباقجا دئدیگیم کیمی بو عباره و شیوه گؤگ تورکلر زمانیندان قالان بیر شیوه­دیر و بومین خاقان بو دئییمی ایشه آپارمیشدیر. نئجه قبول ائتمک اولار کی بیر فارس اولان آدام – خواجه نظام الملک تورکجه بیر عباره یارادیب و دیللره دوشه؟!

   بئله­لیکله دئمک اولار آتابیگ­لیک شیوه­سی، حکومت ایشینده بیر فدرالیسم شیوه­سی اولاراق تورک سولاله­لری آراسیندا ایشله­نیرمیش، حتا چوخ اسکی زمانلاردان – دئدیگیمیز کیمی حتا قوتتی­لر، هورری­لر و ساکالار آراسیندا شانکو ویاخود شاکو عنوانیله و سونرالار یابغو آدی ایله همان آتابیگ­لیک شیوه­سینه عمل اولونوردو و بیر نوع دموکراسی شیوه­سی­دیر. آنجاق سلجوقلولار دؤوره­سینده بو شیوه عمومیلشدی و یئرلی بیر سیستم ساییلدی. بو شیوه ائلخانلی­لار دؤورونده ده داوام ائتدی. حتا سلجوقلولار ضعیفلشدیکده، بیر سیرا آتابیگ­لر حکومتی داوام تاپیب و ائلخانی­لار زمانیندا دا اؤز یئرلرینده قالدیلار.

   ایندی ائلخانلی لارا چاتیریق. خوارزمشاه سلطان محمد بیر زماندا ایکی ساحه ده ساواشیردی، بیری عباسی خلیفه­لری آرادان قالدیرماغا چالیشماسی و بیری ده یئنی گوجله­نن چنگیزخانلا ایلگیسی. آما چنگیزخان ائلچی­لرینی اؤلدورمه­سی، چنگیزخانین هجوم گتیرمه­سینه سبب اولدو و 622 ایلینده خوارزمشاهلار یوخ اولدولار. چنگیزخان اوغوللاری بوتون آسیانی الده ائدیب و ایرانی دا اؤز توپراقلارینا قاتدی و دونیانین، حتا تاریخین ان بؤیوک امپریاسینی دوزنله­دی. سولاله­لری ده ائلخانلی آدلاناراق 736جی ایله قدر اوزاندی. موغوللار ایرانی الده ائده رک تورک کولتور و فرهنگینی اؤیره­نیب – منیمسه­دیلر و تورکلشدیلر. تاریخدن اؤیره­نیریک کی موغوللار ایراندا و آذربایجاندا اولان تورک عالیم و بیلگینلرینی سارایا قبول ائدیب و قاآن (همان خاقان معناسیندا) اوغوللارینین تربیهسینی اونلارا تاپشیریرلار و تورک دیلی – ادبیاتینی اونلارا اؤیره­دیرلر. او جمله­دن حمدالله مستوفی­نین یازدیغینا گؤره افتخارالدین بکری قزوینی هولاکوخانین ائولادینا تورک دیلی ایله برابر سیاست مدارلیق و اؤلکه دولاندیرماق بیلیم­لرینی اؤیرتمه تکلیفینی بوینونا آلیر.

هولاکوخان ایکی اؤنملی غلبه الده ائتمیشدیر: بیری اسماعیلیه­نی آرادان قالدیرماق و ایکینجیسی عباسی خلیفه­لیگینی پوزماق. هولاکوخان دان سونرا میدانا گلن قاآنلار بونلاردیر: آباقاخان، تگودار، ارغون خان، گیخاتو خان، بایدوخان، غازان خان، اولجایتو و ابوسعید بهادرخان. ابوسعید بهادرخان موغوللارین سون سلطانی­دیر کی 736جی ایلده اؤلومو ایله ائلخانلی­لار سولاله­سی سونا چاتیر. عئینی حالدا 750 ایلینه قدر اوزانسالار دا، داها گوجلری قالمامیشدیر و عرصه­نی امیر تیمور کوره­کنین (فارسیجا گورکانیان) گلمه­سینه حاضیرلاییر.

   موغول سلطانلاری­نین یانیندا بؤیوک وزیرلر و یا صاحب دیوانلار واریدی. بو وزیرلر حکومت ایشلرینی سهمانلاییب و اؤلکه­نی دولاندیرماق ایشلرینی گؤروردولر. گؤردویوموز کیمی ده ائلخانلی لارین وزیرلری اکثرا تورک اولموشلار. مشهور وزیرلر بونلاردیر:

سیف الدین احمد بیتیکچی – 654 دن 661جی ایله قدر هولاکوخان زامانی وزیر ایدی. بو عالیم تورک اولاراق، سیاست و اؤلکه دولاندیرماقدا عالیم­ایدی.

عطاملک جوینی – هولاکوخان، آباقاخان و احمد تگودارین وزیری اولموش و تاریخ جهانگشای جوینی ده اونون ایشی­دیر. 683 دن 687 ایللری آراسی صاحب دیوان-ایدی.

سعدالدوله ابهری – 690 ایلینه قدر صاحب دیوان اولموش و زنگانین ابهر بؤلگه­سیندن-ایدی.

صدرالدین احمد خالدی زنجانی – ایکی دؤنه صاحب دیوان اولموش، بیرینجی دؤوره ده گُیخاتوخان زمانی اؤلکه اقتصادی دورومو پوزولموش زماندا بیرینجی دفعه اولاراق اسکناس پولو چاپ ائتدیردی. بو پول چاو آدی ایله مشهور اولدو؛ آما آز بیر زماندان سونرا اسکناس ییغیشیلدی. دونیادان ایلک اسکناس پول تبریزده همین صدرالدین خالدی طرفیندن چاپ اولموشدور.

رشیدالدین فضل الله همدانی – غازان خان و اولجایتونون صاحب دیوانی اولاراق، جامع التواریخ کتابی­نی دا یازمیشدیر. بو اثر، ایران و موغول حاققیندا ان زنگین معلوماتی وئریر؛ عئینی حالدا ایلک اوغوزنامه ده تانینیر. بو کتابدا، تورکلرین حضرت آدم دن موغوللار زمانینا قدر تاریخی آراشدیریلیر. رشیدالدین الینده معتبر سندلر اولاراق، دوزگون بیر تاریخی یازا بیلمیشدیر.

غیاث الدین محمد علیشاهی – ابوسعید بهادرخان زمانی وزیر اولاراق تبریزده بؤیوک بینالار قورور و آوادانلیقدا بؤیوک آددیملار گؤتورور.

رکن الدین صایین فسوی – ابوسعید بهادرخان وزیری اولاراق، ائلخانلی لارین سونونجو وزیری اولموشدور.

   ائلخانلی­لار زمانیندا ایرانین چوخ شهرلری ویران اولاراق، سونرالار آواندانلاشیر و چوخلو بینالار یاپیلیر. بوگون ده بو بینالارین چوخو قالیر: تبریزده ارک علیشاه و شام غازان بینالاری هله ده تاریخین گؤرکملی بینالاری ساییلیر. تاسوفله شنب غازان تخت جمشید کیمی بؤیوک بیر سارای اولاراق بوگون حتا خرابه­لری ده آرادان گئتمکده­دیر.

زنگاندا سلطانیه مچیدی دونیانین کرپیج ایله دوزه­لینن ایکینجی اوجا مچیدی تانینیر. بوگون بو مچیدین گؤزه­للیگی و معمارلیق هنری هله ده چکیجی­دیر.

ماراغادا نئچه – نئچه گونبذلر ده ائلخانلی لاردان قالیر. متاسفانه بونلارا دقت یئتیرمه­دن آرادان گئتمک عرصه­سینده­دیرلر. ایرانین باشا – باشیندا و بو بؤیوک موغول امپریاسی­نین هر بیر شهرینده ائلخانلی­لارین اثرلریندن نمونه­لر قالمادادیر. یوزلرجه آبیده­لر هله ده استفاده اوچون ایشلهنیلیر، آما بیر سیراسیندان تکجه خرابه­لر قالیر.

موغوللار چاغیندا تورک ادبیاتی

   موغوللار زمانیندا تورک ادبیاتی سلجوقلولار چاغیندان گلیشمه ­سینه باشلادیغی یول داوام ائدیر و چوخلو تورک کتابلاری و هنرلری یارانیر. او جمله­دن افتخارالدین بکری­نین ایکی تورکجه اثری – کلیله و دمنه و سندبادنامه حکومت دارلیق حاققیندا اولاراق 619 – 626 ایللری آراسیندا یازیلمیشدیر. حمدالله مستوفی­نین یازدیغینا گؤره، بکری بو ایکی کتابی هولاکوخانین اوغلانلارینا حکومت اترلیق اؤیرتمک و تورک دیلینی اؤیرتمک اوچون یازمیشدیر. بو ایکی اثر تورک ادبیاتی تاریخینده ده­یرلی یئرلری واردیر. او جمله­دن پروفسور دوکتور زهتابی­یه گؤره کلیله و دمنه اسلامدان اؤنجه تورکجه یازیلان اثردیر کی پهلوی و عرب دیللرینه ترجمه اولموش، آما فارس ادیب­لری اونون هند دیلینده – سانسکریت دیلینده اولدوغونو ادعا ائدیرلر. بو ایکی اثر خاقان اوشاقلارینا درس وئریله­رک، اونلاری حکومت و سیاست ایله تانیش ائدیردیلر.

همین زمان تورک دیلی آذربایجاندا ائله عمومی­لشمیش بیر دیله چئوریلمیشدیر کی بیر زماندا – 7جی یوزایلده اوچ سؤزلوک یازیلیر: لغت ابن مهنا، تحفه حسام و صحاح العجم. بو اوچ اثر آذربایجاندا یازیلمیشدیر. ایلک اثر ابن مهنا لغتی تبریزلی جمال الدین ابن مهنا­نین­دیر کی عربجه یازیلاراق، تورک دیلی­نین گرامری و اؤزه للیکلری یازیلیر و گاهدان آذربایجان تورکجه­سیله تورکستان تورکجه­سی توتوشدورولور و فرقلری حاققیندا ایضاحلار وئریلیر. ابن مهنانین بو اثرینه دایاناراق، آذربایجان تورکجه­سی­نین تورکستان تورکجه­سیندن آیری گلیشمه­سینه اینانیریق و تورک دیلی­نین آذربایجاندا اسکی و یئرلی بیر دیل اولدوغونو بیلیریک. بورادا تورک دیلی­نین زنگین دیل گوجونو، گؤز­للیگی­نی و گلیشمه­سیله تانیش اولوروق.

تحفه­ی حسامی یازان خویلو حسام الدین­دیر کی تورکلره فارس دیلینی اؤیرتمک اوچون یازمیشدیر. بو اثرین ماهیتی گؤستهریر کی آذربایجان اهالیسی فارسیجانی بیلمه­ییرلر و اونلارا فارس دیلینی اؤیرتمک اوچون نصاب شیوهسینده – یعنی ساده تورک شعریله فارس دیلینین کلمه­لرینی اؤیره­دیر. منظوم اولدوغو دا یئنه بونا بیر دلیل­دیر کی تورک دیلی گوجلو و خالق دیلی دیر؛ یوخسا تورک دیلینی اؤیرتمه مقصودو اوچون یازیلسایدی، فارسیجا یازیلاردی. همین اثر، یئنه ده آذربایجانین تورک دیلی­نین اسکی زمانلاردا یئرلی بیر دیل اولدوغو ایناندیریجی­دیر.

   صحاح العجمی ده هندوشاه نخجوانی یازمیشدیر و تورکجه – فارسیجا بیر ایکی دیللی سؤزلوکدور. بورادا دا تورک دیلی­نین زنگین­لیگی بیلینیر. هر حالدا بیر زماندا اوچ سؤزلوگون یازیلماسی دیلی عمومیلشدیگی بللی­دیر.

همین زمانلاردا چوخلو تورک سؤیله­ین شاعرلریمیز واردیر او جمله­دن تکجه نئچه­سینه اشاره ائدیرم:

مولانا جلال الدین محمد عتیقی زنجانی – تبریزده مقبره الشعرادا دفن اولموش و تورکجه غزللری ده الده­دیر و ایشاللاه بو تئزلیکده دیوانی چاپ اولاجاقدیر.

ابدال موسی – خویلو اولاراق درین تحصیل آلدیقدان سونرا آنادولویا گئتمیش و اورادا ابداللار قوروپونا قاتیلاراق، شعر یارادیجیلیغینی طریقتی یولوندا ایشلتمیشدیر. بوگون خویلو آبدال موسانین تورکجه دیوانی الده­دیر.

اخی ائوره­ن  - شیخ محمود خویی آذربایجانین بؤیوک عالیملریندن ساییلیر کی آنادولویا گئده­رک، اخی لیک طریقتی نی آنادولودا یایمادا چالیشمیش و بوگون اونون حاققیندا متاقب نامهلر یازیلمیش، اساسیندا افسانه لر یارانمیش و بوگون اونون سیماسی مشهور ملانصرالدین خوجانین اصلی کیمی تانینمادادیر. بو ادعا اولوناراق هله رسمی صورتده آیدینلاشمامیشدیر.

گئییکلی بابا – یئنه خوی شهریندن باش قالدیریب و طریقت مسلکینه باغلاناراق آنادولویا گئتمیش و اورادا بؤیوک حؤرمت قازانمیشدیر. گئییکلی بابا حاققیندا بؤیوک افسانه­لر یازیلمیش و عثمانلی حکومتی­نین یارانماسیندا اونون یاردیمچی اولدوغو باره ده داستانلار یازیلمیشدیر. اونون مقبره­سی بوگون بیر زیارتگاه کیمی خالق کوتله­لری طرفیندن قارشیلانیر.

اخی تورک یا بهاءالدین چلبی اورموی – اورمیه شهرینین بؤیوک عالیم و متصوفلریندن اولاراق، اوغلو حسام الدین چلبی ایله آنادولویا گئدیر و اورادا مکتب آچیب، ایناملارینی یایماغا داوام ائدیر. چلبی اخوت طریقتینی آنادولودا یاییب و اخی تورک لقبی ایله مشهور اولور. اونون منبر اوسته و مکتب لرده تدریسی اساسیندا یوزلرجه، بلکه مینلرجه انسان، قارداشلیق شیوه سینه جلب اولموش و آذربایجان تصوف ادبیاتی یولوندا یازیب – یاراتمیشلار.

شیخ بوراق بابا – آذربایجان قلندریه طریقتینه باغلی اولاراق، تورکجه رساله و شعرلر دیوانی واردیر. آنجاق اولجایتو ایسته یی اساسیندا زنگانا دؤنور و سلطان طرفیندن مأمور کیمی گیلانا گؤنده ریلیر تا اورادا اولان عصیانی ساکیتلهسین. آما همین مأموریتده اؤلدورولور و جسدی سلطانیه ده خانقاه دا قویلانیلیر.

چلبی اوغلو، بوگون خانقاهی زنگانین سلطانیه شهرینده قالیر و تورکجه دیوانی ایراندان ائشیکده دفعه لرله چاپ اولموش، تاسوفله اؤز آتا – بابا یوردوندا تانینمامیش قالمیشدیر. چلبی اوغلو نئچه ایل زنگاندا خانقاه دولاندیریب و درس کلاسلاری قوروب و نوخوشلاییر و آنادولویا قاییدیب، هله جوان ایکن فوت ائدیر. بیر سیرا ادیبلر اونون قبرینی سلطانیه ده بیلیرلر.

بونودا اونودمامالی کی موغول زمانیندا، چوخلو عالیم، بیلگین، معمار، منجم، صنتکار، شاعیر، طبیب و مورخ لر میدانا گلیر و علمی مرکزلر او جمله دن بیلیم یوردو (ربع رشیدیه، سلطانیه، و . . .)، رصدخانا (ماراغا)، مریضخانا و باشقا باشقا عمارتلر دوزه لینیر و دونیادان عالیم لر و حکیم لر آذربایجانا توپلانیرلار. مقبره الشعرادا قویلانان عالیم لرین چوخو بو زمانلار تبریزی توشلاییب و بورایا گلمیشلر.