گنجه ­لی نظامی بوتون شرق ادبیاتی­نین بؤیوک و اؤلمز شاعیرلریندن بیری­دیر. اونون درین دوشونجه ­سی، فلسفی باخیشی، انسانلارا بسله­ دیگی محبت و داها اؤنملی قادینلارا درین سایغی و حؤرمتی، انسان سئورلیگی، بشریت اوچون چالیشدیغی، هابئله ایلک دفعه اولاراق بیر آرمانشهر، اوتوپیا یا مدینه فاضله ­نین طرحینی تؤکمک اوچون دونیانین دقتینی اؤزونه جلب ائتمیشدور. نظامی 540 هجری­ده گنجه­ ده آنادان اولوب و 612 ده دونیادان کؤچموشدور. اونون 5 اثری – خمسه آدلاناراق دونیا دیللرینه ترجمه اولموشدور.

نظامی چوخلو اثرلرینی فارسیجا یازاراق اؤز آنادیلینه اعتناسیز قالمامیش و تورکجه قصیده ­لر و غزللر ده یازمیشدیر. او لیلی و مجنون اثرینی تورکجه یازماغا باشلامیشدیر کی آخستان بیگ ین قاصدی گلیب و نظامی­ دن ایسته ­ییر بو اثری فارسیجا و یا عربجه یازسین و نظامی بو جهتدن ناراحاند اولور:

ترکی­ام را در این حبش نخرند

لاجرم دوغبای خوش نخورند

یعنی نظامی­نین اؤز دئدیگینه گؤره اونون خوش دوغباسی آنادیلینده­ دیر.

نظامی ­نین تورک دیوانی تهراندا و باکی­دا چاپ اولموش. بو دیواندا نئچه سلجوقلو سلطانلارین مدحی ده گؤرونور او جمله دن سلطان سنجر، سلطان طغرول و جهان پهلوان مدح­لری واردیر. آنجاق غزللرینده اولان شاعیرانه دویغولار داها ماراقلی­دیر. بورادا قصیده سیندن نئچه بیت اوخویورام:

شکر کیم سلطان گردون حشمت و انجم حشم

عزّیله باسدی بساط سلطنت اوزره قدم

رزم بهرام ایله یونان تختینی فتح ائیله ییب

قصر کیخسرودا دارا کیمی توتدو جام جم

آفتاب اوج دولت، ماه برج سلطنت

منبع جود و مروت، معدن لطف و کرم

شهریار نوجوان، سلطان جمال اول شاه کیم

خسرو عالی علم دیر، والی والا همم

خسروا، سنسن بوگون اول شاه صاحب عدل و داد

کآب تیغین یئر اوزونده قویمادی گرد ستم

 

و بیر غزلینده ده نئچه بیت:

یوزونه اهل نظر جنت اعلی دئدیلر

چنه­نه پرتو انوار تجلا دئدیلر

زاهدین یوزونه باخمادیغینی ائشیدیجک

پرتو شمسی نه دیر، دیده اعما دئدیلر.

دایه لر مهر و ملاحتده یوزونه باخجاق

خلق عالم هامی بو طفله طفیلا دئدیلر

خلق آرتیق یانا جنتده جهنمدن اگر

سنه فی­الجمله مشابه اولو حورا دئدیلر

ای نظامی، گؤروجک نظمینی ارباب نظر

یاراشار سانه مرید اولماغا شیخا دئدیلر

ساغ قالین

***