آذربایجان ادبیاتی تاریخینده قالارقی و ده ­یرلی اثرلر واردیر کی بوگون اونلاردان هله چوخ آزی بیزه بللی اولموشدور. بو اثرلر هله­ لیک چوخو تانینمامیش و بلکی ده ائولرده، کتابخانالاردا و موزه ­لرده ساخلانیلیر. بونلاردان بیری داستان احمد حرامی­دیر کی گؤزل بیر داستان اولاراق، 816 بیت بیزیم الیمیزه چاتمیشدیر.[1] بونون شاعری ده بللی دئییلیدیر، آنجاق 7جی یوزایللرین اثری کیمی تانینمیشدیر.

داستان احمد حرامی 7جی یوزایله منسوب اولاراق، اوندان داها آرتیق معلومات الده ائدیلمه­ میش، تکجه اونون الیازمالاری و دیل اوسلوبو اساسیندا آراشتیرمالار ایره­لی گئتمیشدیر.

داستان احمد حرامی ساده بیر دیل ایله یازیلمیش و 7جی یوزایللرین دیل خصوصیتلرینی ده احتوا ائدیر. بو ساده اثر خلق کوتله ­لری آراسیندا سؤیلنمیش اولاراق، اونلارین ذوق و سلیقه ­لری نظرده توتولموشدور. داستان بئله ساده باشلانیر:

بو داستاني  بوگون  بنياد  ائده ­ليم،   

حقين  قدرتلرين  بير  ياد  ائده ­ليم.

گلین ای معنی بحرین سیر ائده ­نلر،                                                                

بو دريا  گوهرين­دن  خير  ائده­ نلر.     

معانـيده قيـلي ايـكي بيچـنلر،                     

ديليندن دائمـاً  گـوهر ساچـانـلار.

گلين باري بوگون صحبت قيلاليم،

معاني كاني­نيـن  درّون  بـولاليم.

آنين  بيرليگيني  ذكر  ائيليه  ديل،

خاطيردا  قالمايا ذرهّ­ جـه  مشـكل.  

زيرا كيم ديللري سؤيله ­دن اول­دور

آنين حكمت­لري قوللارا بولدور.

آنين حكمت­­لرينه  عقل ايريشمز، 

ايشينه كيمسَـنه هرگز  قاريشـمز. 

اولارسا  حق تعالي دن عنايت

قيلام  بو قصّه­ني بير ـ بير حكايت.   

داستان احمد حرامی­ اون مجلس­ده یازیلمیشدیر.

داستانین موضوعسو چکیجی و شیرین­دیر، اؤزو ده گؤزه­لدیر. داستاندا اوچ پرسوناژ: احمد حرامی، گل اندام و گل افروغ واردیر.  بورادا احمد حرامی منفی بیر کیملیک داشییر. او توپلومون شرّ قوه ­لری­ نین سمبلی­دیر. احمد حرامی بیر سیرا اراذل و اوباشلارلا گدیکلری توتوب، یول کسیرلر و کاروانلاری سویوب، اوغرولوق و آدم اؤلدومکله مشغول دورلار.

احمد حرامی و یولداشلار بغداد شاهی­نین خزانه­ سینی غارت ائتمک اوچون البیر اولورلار. اما بغداد شاهی­نین قیزی گل اندام اونلارین قاباغین کسه ­رک آرادان قالدیریر و تکجه احمد حرامی بونلاردان دیری قالیر. گل اندام بیر ایگید آذربایجان قیزی­دیر و داستاندان بئله تصویره چکیلیر:

  بغايت خوب ايدي  او شاه شنگول 

  يوزو گل، سؤزو بلبل، ساچي سنبل.

 گل اندامي ايدي او نگارين آدي 

 عسلدن  شـيرين ايدي  سؤزو  دادي.

 اوتانير اينجي ديشي  دانـه ­سيندن

 صـدف آغـزينـداكي دُردانـه ­سـيندن. 

  گوموشدو، تازه بوينو بيلوره بنزه ­ر

 ايكي جـادو گـؤزو سـحّـاره بنزه ­ر.

 آنين كيمي، كيم اسنه گؤرمه ­ميشدي

 آني گؤره ­ن نـشانين وئرمه ­ميشـدي.

گل اندام قولدورلارین نیت­لرینده خبردار اولوبان، قیلینج اله آلیب دؤیوشه چیخیر و اونلاردان دوققوزونو قانا بله­ییر. اما بو آرادا تکجه احمد حرامی قاچماغی باجارا بیلیر. ائله بوندان سونرادیر کی گل اندامدان انتقام آلماق فکرینه دوشور:

احمد حرامی حیله ائده ­رک قیزی اؤز کبینینه آلیر، آنجاق اونون فکری انتقام آلمادادیر. داستانین اصلی یئری ده بورادان باشلاییر. گل اندام بو داستاندا یاخشیلیق، گؤزه ­للیک، تمیزلیک و انسانلیق سمبلی­دیر، حرامی دا شر قوه­لرین، پیسلیک، خیانت و آلچاقلیق سیمگه ­سی ساییلیر. بو اثرده گل اندام شیرازا گئدیر و شیراز پادشاهیله ائوله ­نیر. احمد حرامی شیرازا گله ­رک انتقام آلماغا یاخینلاشیر، آنجاق گل اندام اونو اؤلدورمکله، هم اؤزونون انتقامینی آلیر و هم گل افروغو راحتلیگه چیخاریر:

باشين  احمد حرامي­ نين كسرلر

دخي گؤوده ­سيني  بيرجـه  آسارلر.

آليب  بيگلر باشين  ميدانه  چيخدي

نشان  اوچـون  قابان  يئرينه  ديكدي.

تماشايي  گؤرور  اول گون  امـيرلر

اولو  - کیچـي، سپاهيلر، وزيرلر.

ياووز سـانيلاري  باشـينا  گلدي

 نه كيم سانيردي خلقه كندي  بولدي.

***

 

 

1) داستان احمد حرامی به صورت کامل اینک زیر دستان شما می­باشد.