دانیشیق متنی
م. کریمی
21/06/1401
آذربایجان توراقلاری – 2
تو پراقلاریمیز اوزوک اولسا دا، اونون قاشی اورمو دریاچاسی دیر.
کئچن هفته آذربایجان توپراقلاری نین حدود و ثغورونو – سینیرلارینی تاریخ و جغرافیا قایناقلارینا آرخالاناراق سؤیله دیم. بوگون همین توپراقلاریمیزین سیاسال باخیمدان اؤنملی اولدوغونو بیلدیرمک ایسته ییرم. شوبهه یوخدور آذربایجان بیر ژئوپولیتیک باخیمیندان اؤنملی بیر دورومدادیر. بو علمه دایاناراق دولت لرین سینیرلاری داخیلینده و بین الخال حقوق دایره سیینده جغرافی عنصرلرین واسیطه سیله وارلیغینی و اؤنَمینی تانیماق. بو مساله بیزه چوخ اؤنملی دیر. هم بوگونوموزه و هم گله جه ییمیزه. چونکی بیزین توپراقلارینا باشینا بیر اویون گتیریرلر کی صاباح وطنیمیزده قوناقلار ائو صاحیبی تانینسینلار و بیز آذربایجان تورکلرینی کؤچدوروب یئرسیز ساخلاسینلار. بو استعمار و استبدادین برنامه سی دیر. بو مساله یه دقتله توخونمالی ییز. بللی دیر هر بیر دولت خارجی سیاستینه اویغون اؤزونون دموگرافیک فاکتورلاری الده اولمالی دیر. صاباح اوچون بیزین خریطه میز بللی اولاراق الیمیزده اولمالی دیر. بیزلر تاریخ بویو گونشیمیزی آذربایجاندان بوتوت بؤلگه یه ساچدیرماغی باجارمیشیق، آما بوگون ائله بیر روز آلتیندا قالمیشیق کی دونن گلن قوناق بیزدن سند ایسته ییر! باخین بونلارین اوزلولوغونا!
آذربایجان بللی بیر گئنیش توپراقلارا صاحیبدیر. بیز بیری نین توپراغینا گؤز تیکمه­میشیک و توپراغیمیزدان بیر قاریش دا اؤزگه سینه وئرن دئییلیک. بؤیوک ادعالار دا دیلیمیزه گلمز. هئچ زامان دئمه میشیک هر یاندا تورک وار اوراسی آذربایجاندیر. یوخ، بدله دئمه میشیک و دئمه ییز ده. بیز اؤز توپراقلاریمیزدا دایانیب و بوگون ده آذربایجان ملتی بیر تیکه چؤرک اوچون ایرانین تامام شهرلرینه داغیلیبسا، ملی حکومتیمیز قورولدوقدا اؤز وطنینه قاییداجاق. آنجاق آنجان توپراقلاری نین بوتؤلویو الده اولمالی دیر. بو.گونون سیاستلرینده استعمارلا استبداد ال اله وئرمیش و آذربایجانا اللریندن نه گلیرسه ظلم ائتمه ده الدن قویماییرلار. بیزلر ده اویاق، آییق – ساییق اولمالی ییز.
بوگونکو دورومدا آذربایجان آسیا ایله آوروپا اؤلکه لری آراسیندا بؤیوک بیر کؤرپودور. سیاستده، اقتصاددا بؤیوک رول اوینایا بیلر. بوگون زنگه زور کوریدورو بؤیوک بیر اکونومیک و پولیتیک بیر اؤنمه مالیکدیر. بوگون دوست – دوشمانلاریمیز یاخشی تانینیر. بیلینیر کیملر نه ایسته ییرلر. بللی دیر استعمار قووه لری و شوومنیستی قووه لر آذربایجانی یوخ ائتمک فیکرینده دیرلر. بوگون گوجلو بیر شعوبیه شیعه لیگی و راسیستی فیکیرلرله یانا یانا یوخ، اوز - اوزه ییک. هرگون بیر توطئه، بیر فاجیعه یارادیرلار. اورمو دریاچاسی نین قورودولماسی بو نقشه دن ایراق دئییلدیر. بیز تورکلری نئچه مین ایللیک وطنیمیزدن کؤچورمه گه چالیشیرلار. آنجاق اویاق ملتی هئچ بیر قوه یوخ ائده بیلمز.
اینانیریق توپراقلاریمیزدا زنگین ثروت یاتیب، قیزیل معدنلری، میس – روح، لیتیوم، منیزیم و باشقا باشقا معدنلر واریمیزدیر. آنجاق بونلارا صاحاب چیخماغیمیز گرک. معدنلریمیزی قورومالی ییق. بونلار گله جک اوچون و ائولادلاریمیز اوچون بیزده بیر امانت دیر. بونلاری قوروماق بوینوموزدا اولان تکلیف لریمیزدن دیر.
دوستلار! بیزیم ملی – مدنی حرکت اوچون بینؤره دئدیگیمیز دیل، ادبیات، تاریخ، کولتور، دبلر و عنعنه لر، توپلاقلار و اقتصادیاتیمیزدیر. هم معنوی ثروتلریمیز و هم مادی ثروتلریمیز تاراج اولوز، غارت اولور. بونلاری ساخلامالی ییق. بونلاری الدن وئریرسک گله جه ییمیز قاراگون اولار. ملتیمیز یوخ ائدیلر. بیز هم مادی و هم معنوی ثروتلریمیزی قورومالی ییق. بوگون اویانیش چاغی دیر. هر بیر عمله ال وورورساق علم و دوشونجه اوزوندن وورمالی ییق. دوزگون تانییب دوزگون عمل ائتمه لی ییک. بیر بیر آددیم گئری دؤنسک دوشمان اون آددیم ایره لی گله جک. بیز ده تکجه دایانماق یوخ، بلکه حاققیمیزی آلمالی ییق.
آذربایجاندا بوگون زنگین نفت و گاز یاتاقلاری واردیر. آذربایجان بؤیوک اکونومیک و پولیتیک اؤنَمه مالیک دیر. آذربایجان بوگون اولوسلار آراسیندا ایکی اؤنملی اولاشیم کوریدورون کسیشمه نقطه سینده دایانیر: روغو – باتی و قوزئی – گونئی اولاشدیرما کوریدورلاری. بو کوریدورلاری یوکلرین و یولجولارین آروپادان آسیایا و سیبری دن هند اوقیانوسونا داشما امکانلاری واردیر. بو اهمیتلی و تاریخی بیر مساله دیر. بو رولو گئنیشلندیرمه و گئرچکلندیرمه گره کیر.
بیز بوگون ائله بیر دورمداییق کی هر بیر مساله نی اینجه لیکلریله آچیقلامالی ییق. آرتیرمالی یام کی انسانی بیر ایستک اولاراق، بیز قونشولاریمیزلا، آذربایجان جمهوروسو و تورکیه جمهوریتیله قان قارداشلاریمیز اولاراق، تاریخیمیز – کولتوروموز و دیلیمیز بیر اولان اؤلکه لرله دوستلوق ایلگیمیزی سئویریک و بو ایلگی یه حؤرمت قویاراق، بونو پوزانلارا دا قارشی دوروب، دوراجاییق. عئینی حالدا ایرانین پارچالانماسینا راضی اولماییب، آما ملی وارلیغیمیزی و انسان حق لریمیزی ده قورماغا چالیشاجاغیق. . .
هامی بیلیر: ایران کثیرالمله بیر اؤلکه دیر و مین ایللر بویو بورادا یاشایان خالقلار بیری بیری نین یانیندا صمیمیت و هئچ بیر چتین لیک چکمه دن یاشامیشدیر؛ آنجاق قاجار سولاله سی زمانیندا دا تامام تورک دولت لرینه تای، ایران، "ممالک محروسه ایران" آدلاناراق، بیر دموکراسی سیستمی له اداره اولونوردو. اما انگلیس سیاستی 200 ایل اؤنجه دن ایرانی پارچالاماق فیکریله اؤز قوشونونو یارادیر، ماسیونلار تربیه ائدیر و اونلارین فیکرینده پئرشیا یا فارسیستانی یاراتماغی بئیین لرینه یئریدیر. اؤزه للیکله تورکلردن نئچه – نئچه سیللی لر یئمیش، مخصوصا 1919 قراردادی نین قارشیندا احمد شاهین دایانماسی، انگلیسین نفرتینی تورکلره نسبت داها آرتیریر. البته بونو دا اونوتمایاق کی عثمانلی حکومتینی و بؤیوک امپراتوروسونو تیکه له مه سیاستینی ده قاباغا آپاریردی و بو یولدا بؤیوک باشاری قازانمیشدی. عثمانلی امپریاسیندان نئچه اؤلکه نی آییریب و مستقل دولت لر یاراتمیشدی. بیت المقدسی آییرماقلار، صهیونیسم اوچون امکان یاراتمیش. تورک الیندن قورتارماق ایسته ین انگلیس، ایراندا دا تورکلری محو ائتمک اساس آرزوسو ایدی. بونا گؤره اؤز نوکری اولان کؤکسوز رضاخانی یاخشیجا سئچمیشدیر و تدبیرلر قوروب چوخ باشاریلار الده ائده بیلمیشدیر. بئله لیکله ایراندا وار گوجو ایله رضاخانی ایش اوسته گتیریب و آرزولاردیغی سیاستی ایره لی سورور.
هدفه چاتماق اوچون تورک دیلینی یاساقلاندیریب، تکجه بیر دیلی اورتایا قویماقلا سورعتله هدفه اوغراییر. تورک دیلی نین گلیشمه و حاضیر اولما عرصه لرینی تامامیلا آرادان آپارماقلا، هدفلرینه تئز چاتا بیلردی. بیر زاماندا کی چاپ صنعتی تازا یولا دوشوب و دیللرین گلیشمه سینده بؤیوک و اساسی رول اوینایا بیلردی، فارس دیلینده باشقا دیللره میدان وئرمه دی. تورک ادبیاتی و دیلی نه قدر خزینه سی واریدیسا اونودولماغا اوغرادی. ملت نئچه نسل کئچندن سونرا داها بئله دوشونور کی ادبیات تکجه فارس دیلینده اولموشدو. داها کیمسه یوخودو کی تورک ادبیاتی نین زنگین تاریخیندن دانیشسین. فارس ادبیاتیندان داها قدیم اولان تورک ادبیاتیندان دئسین. دیلیمیز ازیلمه یه باشلادی. بوتؤولوکله دانیلدی. تورکلری تحقیر ائتمه اساس فرهنگ شیوه لرینه قاتیلدی. بو زامان "تفرقه سالیب حکومت ائتمک" شیوه سی اله آلینیر. تامام خالقلار آلچاق گؤرونور، تورک ائله تعریف اولور، گیلک باشقا تهمتلره معروض قالیر، عربلر گئری قالمیش، لورلار پیس آداملار، و باشقا – باشقا تهمت لرله تامام خالقلاری ازمه یه جان آتیر. بو آرادا اساس هدف تورکلر اولموش، تورکلر ازیلیرسه، باشقا خالقلارین نه ساییسی توتوشدورمالی دیر و نه اونلاردان قورخو واریدی. چونکی تورکلر ان آزی مین ایللیک بیر حکومتین باشیندا اولموشلار و ده یرلی دوشونورلری، اداری سیستملری و باشقا باشقا مهارتلره مالیک ساییلیردیلار. آما استبداد هر جوره حرکتین قارشینی آلمالی ایدی. بئله لیکله پهلوی رژیمی دیکتاتورلوق، اعداملار، دوستاقلار، و باشقا شیوه لریله خالقی ساکیتله دی.
اما هله راضی اولماییب مودئرن ایشلر گؤرمه لی ایدی. فرهنگستان زبان فارسی یارادیب، تورک دیلی نین کؤکونو قازماغا فیکیرله شیر. هامیدان اؤنجه جغرافیا یئر، دره، داغ، چای آدلارینی دا ده ییشمک لازیم ایدی. تورک یوردلارینی پارچالاما، تورکلری ایراندا داغیتماق اساس یول ساییلیردی. آذربایجانی داغیتماق، اقتصادی دورومونو پوزماق، آذربایجانلی لاری دیدرگین سالماق، اؤز آناوطن لریندن سورگون ائتمک و باشقا باشقا ایشلر، برنامه کیمی ایره لی آپاریلیر. او ایستیر: آذربایجاندا داها مدرسه دوزه لینمه سین، کارخانالار وورولماسین، سرمایالار تبریز و بوتون آذربایجان شهرلریندن ائشیگه چیخسین. بیر یئرده قالماسین، تهرانا، اصفهان، و باشقا مرکزی شهرلره گئتسین. آذربایجان یوخسوللاشیر. داها سرمایه لر داغیلیر. ایلک اؤنجه تهرانا، مازندرانا گئتمه یه مجبور قالیر. یوزلرجه سرمایادار آذربایجاندان چیخیر و اونون آردیجا فعالیت میدانی باغلاناراق دوکتور لر، مهندس لر و ضیالی لار دا آذربایجاندان کؤچمه یه مجبور اولورلار. تهران ایش نیرولارینی توپلاییر. باشقا خالقلارین ایشچی لری، آذربایجانین ثروتلی لری و ضیالی لاری تهرانا توپلانیر.
رضاشاه تفرقه سالیب حکومت ائتمکله بؤیوک ظفر قازانیر، دوستاقلار دا اونا یاردیمچی اولور. آذربایجان اؤز اهمیتینی الدن وئریر و بیز بورادا دؤرد مساله ایله یاناشمالی ییق. بونلارین هر بیریله آذربایجانی تیکه له میشلر. بونلارین آراشدیرماغینی لازیم بیلیریک:آذربایجان جغرافیاسینی تیکه له مه سیاستیتورک دیلینی بوغماقجغرافیا آدلارینی ده ییشمکآذربایجانلی لاری داغیتماق
1 - بو دؤرد یولو آیری – آیری آراشدیرماق گره کیر. قاجار حکومتی چاغیندا ایران "ممالیک محروسه ی ایران" آدلانیردی و مشروطیت انقلابی نین یاراتدیغی آنا یاسایا دایاناراق، ایالت لر و ولایت لره تقسیم اولموش و هر بیر ایالتین اؤزونه مخصوص انجمنی اولمالی ایدی. بیرینجی دفعه اولاراق ایرانین تقسیمات قانونو 1286جی ایلده تصویبه چاتدی. تاسوفله انگلیس توخوملاری مشروطیتی ده ابتر ائده رک قانونلارین اجراسی قارشیندا دایانیب و آنایاسانی دا پوزدولار. شیخ محمد خیابانی فرصت طلب لرین قارشیندا قیام ائده رک، قتله یئتیریلدی و انقلاب اؤلدورولدو. اونون یئرینه قولدور رضاشاه اوتوردو. 1316جی ایلده ایکینجی دفعه اولاراق "قانون تقسیممات کشوری" آدییلا ایرانی بؤلوشدوردولر و آذربایجانی تیکه له مه باشلاندی. شرقی و غربی آذربایجان دئیه رک بیر ایالت دؤرد پارچایا بؤلوندور. زنگان آذربایجاندا آیریلدی. همدان و قزوین ین بؤیوک بیر تیکه سی آذربایجاندان آیریلدی. هله بونا راضیلاشماییب آستارا و بیر سیرا باشقا شهرلر دن شرقی آذربایجاندان آیریلایاراق گیلانا یاپیشدی. بوگون گؤروروک آذربایجان 7 استان اولموش و چالیشمالار بونا گلیب چاتمیشدیر کی آذربایجان آدی دا محو اولسون. تاسوفله انقلابدان سونرا دا پهلوی رژیمی نین سیاستلری داوام ائدیر. اردبیلین آیریلماسی بوندان باشقا بیر معناسی اولمامیشدیر. هله غربی آذربایجانی ایکی بؤلومه بؤلمک فیکری بیر سیرانین باشیندا گزیر.
بیز دئمیریک: آنجاق تورکلر هر یاندا وارسا، اورا آذربایجاندیر. آما تاریخی قایناقلار – چوخ اوزاق زامانلاردا یوخ، بلکه همین کئچن یوزایلده قزوین­ و همدان شهرلری آسیمیله اولموشسا دا، تامام کندلری باشدان باشا تورک دیللی دیرلر. بو دئییمله، تهرانین یوزه 52 فایزی تورک دیللی لردیر. کرج یا البرز اوستانی کیچیک ایران آدلاناراق یاریدان چوخو تورک دیللی لر ایالتی دیر. قزوین ین تامام کندلری تورک دیللی دیرلر. قوزئی خراسان تورک دیللی دیرلر، گؤلوستان اوستانی تورکمن دیللی اولاراق، آذربایجاندان آیری ساییلماز. جغتایی دیلی ایکی یوزایل تیمور سولاله سی طریقیله ایرانین ادبی و رسمی دیلی کیمی موقعیت قازانمیش و بوگون ده زنگین بیر ادبیاتا مالیک دیر کی تورک ملتی ایله اورتاق اولموشدور. فارس اوستانی قاشقاییلارین مرکزی اولاراق تکجه بو استان یوخ، بلکه یئددی اوستاندا یاشاماقدادیرلار. چهار محال و بختیاری، کهکیلویه و بویور احمد ان اسکی تورک دیللی خالقلاردان قالمادیر. اصفهان شهرلری گولپایگان، فریدن و باشقا شهرلری تمامیله تورک دیللی خالقلارین مسکنی دیر. سندلره استناد ائتدیکده ایرانین 31 اوستانیندا 27 اوستانیندا تورک دیللی خالقلار یئرلی انسانلار تانینیرلار. آذربایجان اوچون سینیر تعیین ائتمک چوخ چتیندیر. آنجاق بیز بوگون منیمسه دسیگیمیز وطنیمیزین بوتؤولویونو ایسته ییریک. آذربایجان آدی دا بیزه مقدس دیر. بو آدی ساخلاماغیمیز گرک!
2- ایکینجی موضوع، شاه رژیمیندن قالان یانلیش بیر سیاست هله ده داوام ائدیر. شاه رژیمی خالقلار آراسیندا دوشمنلیک و نفرت یاراتماق هدفیله چوخ غیرانسانی تئوری لره ال آتمیشدیر. او جمله دن شیخ الاسلامی کیمی تئوریسین لر تورک بالالارینی آتا – آنالاریندان آییریب فارس شهرلرینده فارس انسانلار طرفیندن تربیه اولونمالارینا نظر وئریردی. ایرج افشار و اونلارین تای – توشلاری تورک دیلینی کؤکدن قازماق اوچون هر بیر جنایته و غیرانسانی ایشلره ال وورماغی دوز بیلیردیلر. نتیجه­ده تامام ایشلر تورک خالقیلا مبارزه ده کئچمه لی ایدی. سربازلیق دئیه رک تورک آذربایجان گنج لرینی فارس یوردلارینا گؤنده ریب و عکسینه فارس وطنداشلاری دا آذربایجانا گؤندرمکله خالقیمیزی اذیت ائدیب فارسلاشدیرماغا جان آتیردیلار. هله سپاه دانش قورولاندان سونرا بو یانلیش ایش داها گوجلندی و تورک گنجلری فارسلارا درس وئرمک اوچون فارس یوردلاریندا و فارس سپاهی دانشلری تورک کندلرینه گؤندرمکله، هامینی زحمته سالدیلار و نتیجه ده هئچ اؤیرنمک اولمامیش و تفرقه لر چوخالمیشدیر.
شاه رژیمی 50جی اون ایللیکده عراقلا آراسی شکرآب اولاراق اؤز یازدیقلارینا اساسا 300 مین نفر عراق تورکلریندن آذربایجاندا – غربی آذربایجاندا یئرلشدیردیلر. بو ایش ایرانلا عراق ساواشیندا داها گرگین صورتده باش وئردی و روحانی نین زامانیندا غربی آذربایجانین اوستاندار معاونی دئییر: 1370 ایللرینده عراق کوردلریندن 600 مین کوردی، غربی آذربایجاندا یئرلشدیریلدی. بونلار رسمی آمارلاردیر. بونلار بیر تاریخی قایناق کیمی ساخلانیلیر. نتیجه نه اولور؟
بوگون بیزه قوناق گلن لر، وطنداش اولورسالار دا، اؤز صاحبخانالارینا غنیم چیخیرلار. بو حاقدا چوخ دانیشماق اولار.
بوگون کوردلری بیر مدعی کیمی آذربایجانا یورودنلر وار. بیلدیگیمیز کیمی، هر ملت کی اؤزونو، تاریخینی، وارلیغینی بیلمه سه او ملتی نوخود کیمی هر آشا سالارلار. بوگون کورد ملتینی بئله بیر دورومدا ساخلاایب، بیر نوخود کیمی هر بیر ایشه قاتیرلار. اونلاری دا فدا ائدیرلر. گله جکلرینی ده نفرتله یارادیرلار. بیر گون بو یانا، بیر گون او یانا چکیرلر.
کوردلر اوچون ده ساختا و یالانچی بیر تاریخ دوزلدیرلر. بئله اینانیرلار مادلار کورد اولموش، اوستا کورد دیلینده دیر و آدمین قولاغی شاشلانیر کی بیر کتابدا یازیرلار اوستا 17000 ایل اؤنجه کورد دیلینده یازیلیبدیر. آخی بونا دئین یوخدور کی هانسی عاغیل بو سؤزو قبول ائده بیلر؟ انسان او زامان یازما بیلیرمیش؟ خط هاچان یارانیب؟ آخی بو قدر نییه اللره دوشوسونوز؟ هامی بیله زه گولور. رشید یاسمی کیمی لر قارپیزی بونلارین قولتوغونا وئریب، بیر سیرا تاریخلری یانلیش ترجمه لرله بونلاری آرایا سالیبلار. ایش اورایا چاتیبدیر کی گنجه لی نظامی دا کورد بیلیرلر. بابکی کور بیلیرلر، ابن سینانی کورد بیلیرلر. داها کیم قالدی؟! عزیزلریم، سیزی آلدادیرلار. اینانماییرسینیز همین گنجه لی نظامی نین خمسه سینی اوخویون، بیر دؤنه اوخوسانیز بیلرسینیز باشینیزا نه بؤرک کئچیریبلر. رشید یاسمی و بیر سیرا باشقا ادیبلر ادعا ائدیبلر کی نظامی اؤز آناسینی رئیسه ی کورد تانیتدیریر؟! بونو بیر آراشدیرالیم.

بیر یئرده افلاطون ایله کورو قارشی – قارشییا قویور. بیر یئرده کوردو کؤچ زامانی آخیر یاپماسینی قیناییر و اوچونجو یئرده کوردو بئله پیسله ییر. منجه کورد بورادا کورد خالقینا دئمه ییر، بلکه بیر تمثیل کیمی – معناسینی : احمق، ساده لوح و بیلمز کیمسه یه ایشله دیر. نظامی هئچ بیر ملته، خالقا پیس گؤزله باخمامیش و اینانیلما بیر دورومدور. پس، نظامی بو باخیشلا، اؤز آناسینی احمق، بیلمز و قانماز کیمی توصیف ائده مز. بللی دیر بورادا کورد یوخ، بلکه قورد: فارسیجا گُرد: جسور، آمانسیز و اورکلی معناسیندادیر. کورد خالقی آلدانماسین. دقتلی اولمالی دیر.
خسرو شیرین:
نصیحت و سخن آخر: تورکجه ترجمه سینی اوخویورام. فارسیجا کلیات نظامی گنجوی، دکتر معین فر، 1362:

خسرو گرفتن شکر بؤلومونده:

پیغام شاپور به خسرو در آوردن شیرین:


3) تورک جغرافیا آدلارینین ده­ییشمه­سی
بیلیریک هر بیر آدین اؤز فلسفه سی و دلیلی واردیر. بو آدلار تاریخ بویو خالق آراسیندا سؤیله نیلیب و سئویلیبدیر. آدلار خالقین ایناملاری، تاریخی اولایلار و خالق کولتوروندن اورتایا گلن بیر کولتورل عنصردور و خالقین کولتورونده ده ائتکی بوراخمیشدیر. هر بیر آدی دوشونمک اوچون علمی یوللار واردیر و سندلره آرخالاناراق اونلارا ال تاپماق و ال وورماق اولار، یوخسا سیاسی آد ده­ییشمه­لر، آردیجا باشقا مساله لر یارادار و مساله نی سیاسی لشدیره ر و باشقا بیر عکس العمل لره ده سبب اولا بیلر.
بوگون آذربایجاندا یئر آدلاری نئچه مین ایللر بوندان اؤنجه دن قالان آدلاردیر. باخین: هوراند، هورات، 3500 ایل میلاددان اؤنجه آذربایجاندا یارانان مدنیت – هورری لردن قالان آدلاردیر. زنگان اوستانیندا مانیشان 1000 ایل میلاددان اؤنجه ماننا مدنیتینه عایید بیر شهردیر. بوگون ماننالارین قصرلریندن قالان فونداسیون هله ده قالیر. بورادان بیر داش یازی دا تاپیلمیش و بوگون بیریتیش موزیوم دا ساخلانیلیر. بو کتیبه پروفسور رهبری و پروفسور رنجبر طرفیندن اوخونوب و التصاقی دیلده اولدوغو بللنمیشدیر. یوزلرجه بئله بئله ان اسکی زامانلاردان قالان آدلار هله ده موجوددور. قافلانتی، قیزیل بوندا – بوگون همان قیزیا اؤزن آدلانیر، ائندیا – آندیا اوخونور بوگونکو طاریم بؤلگه سی دیر، زنگاندان ائنیب خزر دریاسینا ائنن یولدا، زیکرتو و یوزلرجه جغرافیا آدلاری هله ده قالیر. گونش آذربایجاندان ساچیلیر. باخین کرمانشاهدا قره سو، شیرین سو چایلاری هله ده اؤز آدینی ساخلاییب.

رضاشاه زامانیندان آدلاری ده ییشدیرمه، عربجه، موغولجا و تورکجه آدلار ده ییشیلمه یه باشلادی. بو باشلانیشا یول گؤسته رن انگلیس و اونون نوکرلری اولدو. رضاشاه دؤورونده "کمیسیون جغرافیا" یارانیر و فرهنگستان فارسی بو ایش اوچون مسئول سیچیلیر. یوزلرجه سندلر الده واردیر کی آذربایجان و ایرانین باشا باشیندا عربجه و تورکجه آدلاری ده ییشمه یه باشلاییرلار و خالقین سسی چیخاندا تفنگ گولله سیله سسلری بوغورلار. همین زامانلار آذربایجانین بیر سیرا اساس شهرلری نین آدی ده ییشیلیر او جمله دن:
اورمی .........رضائیه
سایین قالا........شاهین دژ
ساری داش........سردشت
اوچ نووا..........اشنویه
توفارفان..........آذر شهر
اوجان......‌‌‌‌..بستان آباد
تیکان تپه..........تکاب
سویوق بولاق...... مهاباد
عربلر...... ......پلدشت
سولدوز......نقده
گیوی........ کوثر
ساووج.......ساوه
خانا.........پیرانشهر
گروس......بیجار
سلماس شاهپور
قره داغ ارسباران
آق قالا پهلوی دژ
تیکان تپه تکاب
سایین قالا شاهین دژ
سراسکند آذران
ملیک کندی ملکان
قوشاچای میاندواب
بونلار دولت دستورو ایله ده ییشیلیر و وزارتخانادان بئله دستورلار گلیر. باخین، حتا اورمو دریاچه سینده اولان آدالار بوتؤولوکله ده­ییشیلیر:
بیرینجی آدا مرکید
آغ داغ سپید
ملایوردی پیشوا
داش آدا بردین
قره آدا سیاوش
یاستی آدا تخت
گمیچی ناخدا
و. . .
قیزیل اوزن.................سفیدرود
آجی چای.................تلخه رود
اوتانمامازلیغا باخین: ایندی ویکی پئدیادا گاهدان تورک آدلارینی ده ییشیمه اوچون یانلیش سؤزلر ده ایره لی آتیرلار و اصیل تورک آدلارینی گاهدان موغوللارا باغلاییرلار.
تاتائو...............................سیمینه رود
جیغاتو..........................زرینه رود
قیزیل آرخ....................رودبنه
قره سو.........................سیاهرود
داش کسن
اوتانمایاراق یازیر: "ساوج بلاغ و بوکان از اسامی ترکی و مغولی هستند که توسط این اقوام بر دو منطقه مکریان آذربایجان نامگذاری شدند".
بو آدلاری هئچ تاریخی و جغرافیایی قایناقلارین هئچ بیرینده تاپابیلمه ریز. آما ادعالار وار طبق طبق. خالقی نه حساب ائدیبلر؟
شاه دؤورونده بو آد ده ییشمه لره حتا فارس عالیم لری نین بیر چوخو اعتراض دا ائدیر چونکی آد ده ییشمه هویتی ایتیریب - باتیرما معناسیندادیر. تاریخی عوض ائتمک دیر. بورادا یحیی آرین پورون دا سسی چیخیر. اما دولت اهمیت وئرمه ییر و ایشینه داوام ائدیر. آذربایجان استاندارلاری بو ایشه مامور سیچیلیرلر و سون زامانلارا قدر بو ایش داوام تاپیر. الده اولان یوزلرله سند گؤسته ریر محمدرضاشاه دؤورونده ده، سرلک - آذربایجانین استانداری بو ایشی داوام ائدیر و اونلارجا کندلرین، قصبه لرین آدلاری نین ده ییشمه سینه دستورلار وئریر. بو دستورلار مختلف زامانلاردا و مختلف مقاملار طرفیندن داوام ائدیر. بوگون ده هله داوام ائتمه ده دیر.
اعتراضلار تکجه تورک عالیم لری طرفیندن یوخ، بلکه فارسلار و قالان غیرفارس خالقلارین نماینده لری و یازارلاری دا بو اعتراضا قاتیلیرلار. او جمله دن رضا مرادی غیاث آبادی جغرافیا آدلارین ده ییشمه سینی "نسل کشی فرهنگی" آدلاییر و "نسل کشی انسانی" یه ختم اولدوغونو سؤیله ییر. محسن روستایی، "نامهای مصوب در سالهای 1314 الی 1320 توسط فرهنگستان ایران" کتابیندا موضوعو آراشدیریر. "سرگذشت تقسیمات کشوری ایران" کتابی فاطمه فریدی مجید اعتراضلارینی و غیرعلمی ایش اولدوغونو بَلیرتیر. حسن کیانوش، "واژه های برابر فرهنگستان ایران" کتابیندا بئله ایشلره امضا آتیر. دوکتور محمدحسن پدرام چوخ گؤزل بیر صورتده بئله بئله آدلاری افشا ائدیر و خالقین هویتینه توخونماغی قیناییر.
البته آدلار حاققیندا دیلچی لیکده گؤزل علم لر واردیر او جمله دن توپونیم لر بیر یوردون تاریخینی بلیرتمکده بؤیوک رولو واردیر، آما دیکتاتورلار بئله بیلیرلر کی آدی سیلمکله تاریخی مدرنلشدیریرلر. آما اصلینده علمه ایناملاری نین اولمادیغینی بلیرتیرلر و اؤز آبرولارینی آپاریرلار. تاسوفله بو آد ده ییشمه لر جمهوری اسلامی دؤورونده داها شدتله داوام ائدیر. بو غیرعلمی و تاریخی – فرهنگی و هویتی عوض ائتمک بیر جور نسل کشی فرهنگی دیر. بو ساحه ده باشقا بیر زامان دانیشماق اولار.آذربایجانلی لاری داغیتماق
شاه سیاستی ایرانی زورلا دیلین بیرلشمه سی و فارسلاشماسییلا مدرنلشدیرمه یه فیکیرله شیردی. خالقی بوغماقلا تمدن بزرگ یولا سالیردی. آنجاق بوگون هامی اوچون آیدینلاشمیشدیر کی بئله سیاستلرله نه اؤلکه دوزه لینر، نه مدرنله شر و نه ده ملت راضیلاشار. بلکه هویتلر داغیلیب و نهایت انقلاب تؤره در. نئجه کی 57 نین انقلابیندا آذربایجان اؤن صفده دایاناراق ملی مساله سینی سسه قویدو. بو سسی ائشیتمه ینلر یئنه آلدانمادادیرلار و بو دفعه سسلنمه داها زور اولاجاقدیر.
آذربایجانی داغیتماق بئله اولور کی آذربایجاندا سرمایالاری قاچیرداسان، گنج لر ایش تاپماق اوچون باشقا شهرلره کؤچمه یه ناچار قالالار. بوگون آذربایجان بئله بیر دورومدادیر. آنجاق آذربایجانلی لار غیرت اوزوندن غربتی قبول ائدیب تامام سیخینتیلاری تحمل ائدیب بیر تیکه چؤرکدن اؤترو غربت ائللرده یاشاییرلار. آنجاق بونو بیلمک لازیمدیر کی بو کؤچمه یه مجبور اولان انسانلار، فرهنگینی ده اونوتماییر، هارایا گئدیرسه اؤز دیلینی ده آپاریر. بونا گؤره بوگون ایران باشدان باشا تورک دیللی لرله دولودور. داها بو دیلی بوغماق اولاماز.
باخین تامام شهرلرده کارخانالارین آدلاری دا تورکجه اولموش، اصفهاندا نه قدر کارخانالار، تورک متخصص لری­نین دیر. اراک دا بئله دیر، ساوه ده بئله دیر. شیرازدا هابئله و باشقا شهرلر ده بو دورومدادیر. باخاندا بو کارخانالارین کارمندلری، مهندسلر و ایشچی لری ده تورک دیللی دیرلر. بونلار گله جک اوچون دئوریم قوه لری دیر. بونو دوشونمک لازیمدیر.
بوگون کرمانشاهدا سونقور دیللی خالقیمیز یاشاییر و اؤز ادبیاتینی دیرچلتمه یه جان آتیر. تورکجه اثرلری ایرانین باشقا شهرلرینده یاییلمادادیر. قاشقاییلارین شعر و داستانلاری تبریزده، تهراندا، شیرازدا سسله نیلیر. سینانداش دا گلن سسلر گورولتولودور. اصفهان ادیب لری و تورک دیللی شاعیرلرین سسی هر یانی بورویور. بئله لیکله آذربایجانی تحقیر ائدیب، آلچاقلاتماق مومکون دئییلدیر.
باشقا بیر دردیمیز ده واردیر. آذربایجان خالقی قوناق سئور بیر خالق دیر. تاریخ بویو هر بیر قوم – طایفا آذربایجانا سیغینارکن محبت گؤرموش و خالقیمیز اونلاری بیر قوناق کیمی باغرینا باسمیش. آما بو قوناق، قوناقلیق حاققینی ایتیرمه مه لی دیر. تاسوفله 600 مین نفرلیک قوناق آذربایجانا سیغیناراق بوگون صاحبخانانی اذیت ائدیر. سولدوزدا یئرلی کندلی لرین ائوینه الده دوزه لینن بمب لار آتیر. مسلحانه حمله گتیریر و خالقی دیدرگین سالماغا چالیشیر. بیزجه بو ایشلر تروریستی عملللردیر. بئله ایشلره ایلک اؤنجه دولت سوروملودور. دولت مملکتی اداره ائتمه لی دیرو تروریستی، زوراکیلیقلارین قارشینی آلمالی دیر. قارشینی آلمایاندا بئله بیر شوبهه یارانیر کی اولما دولتین بو ایشلرده الی واردیر؟! باجارمیر؟ نئجه اولور 100 نفر بیر مشخص ساعاتدا شهره تؤکولوب وورالار – داغیدالار و سونرا یوخ اولالار! دولت ده اوزونه گتیرمه یه!
بو حرکتلر تامامیله ترورچولوقدور. اله سیلاح آلیب خالقا حمله گتیریب اذیت ائتمک، وورماق و یئریندن قووزاماغا مجبور ائتمک ترور دئییل بس نه دیر؟ بو خالقین ضیالی لاری دا مسئولدورلار. اولما اونلارین دا بئله ایشلرده اللری وار؟ هر حالدا بئله ایشلر آذربایجانی جانا گتیریر و نهایت قاباغیندا دورماغا مجبور اولاجاق.
دونیا آزادلیغا ساری یؤنه لیر. دونیا خالقلاری و ملت لری بشر حقوقلارینا دایاق دورورلار. بین الخالق اورگانلار یارانیر و سسلری گورلانیر. بیز ده بو سسلری ائشیدیریک و بشری حقلریمیزی ایسته ییریک. داها ایران کیمی بؤیوک بیر اؤلکه جزیره کیمی قالا بیلمز. ملتین سسی نی دونیا ائشیدیر. بیزلر دونیا ملت لریله سس سسه وئرمه لی ییک.
سون سؤزوموز اورمو دریاچاسینا قاییدیر: بیلیریک بوگون اورمو دریاچاسینی قورودورلار، نییه؟ اوندا لیتیوم وار، اونلارجا معدنی ماتریاللار وار. نئچه میلیارد دلارلیق پول یاتیب اورادا. آما بونلار هامیسی ساده لیکدیر. بوردان آذربایجانلی لاری کؤچورمه سیاستی ایره لی گئدیر. یوخسا بو یئکه لیکده دریانی قورودارلار؟
منجه بو قدر. سؤزلریمی ائشیتدیینیزه گؤزه سیزلره "ساغ اولون" دئییرم.

قایناقلار:
یحیی دولت آبادی، حیات یحیی، 4 ج، 1362.
دکتر محمدحسن پدرام، تغییر اسامی شهرها و روستاهای آذربایجان، نوید آذربایجان، 1386.
فاطمه فریدی، سرگذشت تقسیمات کشوری ایران، بنیاد ایران شناسی، 1388.
حسن کیانوش، واژه های برابر فرهنگستان ایران، نشر صدا و سیما، 1381.
محسن روستایی، نخستین فرهنگستان ایران و واژه های مصوب در ساله9ای 1314 – 1320، 1385.