مقالیدالترکیه

   زبان ترکی یکی از زنده­ ترین و توانمندترین زبانهای جهان است و در عالم اسلام یکی از سه زبان عمده­ ی دنیای اسلام – عربی، فارسی و ترکی – به شمار می ­آید. در طول هزار سال گذشته رغبت اعراب و پارسیان برای یادگیری این زبان، موجب تألیف دهها و صدها فرهنگ لغت به صورت دو زبانه و حتی سه زبانه شده است که برای نمونه می­ توان "مقدمه­ الادب" علامه زمخشری در قرن پنجم و ششم هجری، "تحفه­ ی حسام" از حسام الدین خوئی در قرن هفتم هجری، همچنین "لغت ابن مهنا" از جمال الدین ابن مهنا در همان قرن هفتم، و باز در همان قرن هفتم "معجم العجم" از هندوشاه نخجوانی را مثال آورد. در عین حال، شاعران دو زبانه و سه زبانه در همین سده­ ها از آذربایجان برخاسته­ اند و آثار ماندگار خود را در ظرف این سه زبان عمده­ ی دنیای اسلام ریخته­ اند که تعداد این بزرگان هم کم نبوده ­اند که از آن جمله می ­توان به قاضی برهان الدین، عمادالدین نسیمی، امیر علیشیر نوائی، مولانا فضولی اشاره کرد که تا همین قرن گذشته این روند ادامه داشته و حکیم هیدجی در سده­ ی گذشته نمونه­ ای از این نوابغ سه زبانه بشمار می­آیند. این بزرگان نه تنها در عالم شعر و ادب، بلکه در علم و فلسفه نیز سرآمد دوران بوده­اند. این امر ممکن نمی­شد مگر در سایه­ی اعتقاد قلبی این بزرگواران به اسلام و عمل به راه و روش پیامبر رحمت و بزرگی.

   در میان این نوابغ، امیرعلیشیر نوائی(810 – 879 شمسی) 30 سال تمام اداره­ ی امور کشور بزرگی چون ایران را بر عهده داشته و در کنار خدمات فراموش ناشدنی خود در آبادانی و عمران کشور که هنوز بعد از گذشت پنج و نیم قرن هنوز آثار عمرانی وی در گوشه و کنار کشور پهناورمان مشاهده می شود و 400 بنای تاریخی از مسجد و مدرسه، خانقاه و کاروانسرا در جای جای میهن اسلامی ما هنوز پابرجاست و 30 جلد کتاب و آثار ارزشمندی هم به سه زبان نوشته است. اگرچه عمده آثار وی به زبان ترکی است، ولی در ادبیات تطبیقی نظرات و اندیشه ­های والائی داشته که امروز هم ارزش علمی خود را حفظ کرده است. جای تاسف است که شاهان و امیران بزرگی چون سلطان حسین بایقرا، امیرعلیشیر نوائی، جهانشاه حقیقی، سلطان یعقوب آغ قویونلو، شاه اسماعیل صفوی دیوانهای شعر نوشته­اند اما به دلیل قطع ارتباط ما آذربایجانیان با ادب و فرهنگ خویش در دوره­ی ستمشاهی، امروزه در خوانش و درک دقیق آثار این بزرگان با دشواریها و مشکلاتی روبرو هستیم. اما جای بسی خوشحالی است که در طول سده­ های گذشته، بزرگانی هم بوده­اند که اهمیت آثار این شاعران را درک کرده و فرهنگهایی در زمینه­ی شرح و بسط دیوان آنها به رشته تحریر درآورده ­اند. از جمله­ ی این فرهنگ­ها می­ توان مقالیدالترکیه را نام برد که میرزا فتحعلی خان قاجار از منسوبان درجه یک خاندان قاجاریه با تخلص "سپانلو" نوشته است. این شاهزاده­ ی بافرهنگ، این کتاب را در میان سال های 1274 الی 1280 به رشته­ی تحریر در آورده و در متن کتاب خود صدها بیت از اشعار نوائی را مثال آورده است و یکی از بهترین کتابها در باب درک و فهم بهتر اشعار نوائی بشمار می­ آید. در این فرهنگ لغت، بیش از 8500 واژه­ ی تورکی آورده و به فارسی توضیح داده شده و نمونه های شعری بسیار زیبائی نیز ارائه گشته است. هر خواننده­ای که بخواهد دیوان نوائی، سلطان بایقرا و جهانشاه حقیقی را بخوبی درک کند و بر زیبائیهای اشعار این بزرگان آگاه گردد مطالعه­ ی مقالیدالترکیه توصیه می­ گردد.

   نیاز بود تا این اثر بی­ مثال، چاپ و منتشر گردد که نویسنده و شاعر ارجمند جناب آقای ائلچی بی با درک این مهم بدین کار ارزنده مبادرت کرده و بخوبی از عهده­ ی کار برآمده است. برای ایشان در خدمت به ادبیات غنی آذربایجان آرزوی توفیق دارم و از زحمات ایشان در این باب قدردانی می­ کنم. 

 

تورکجه

آذربایجان ادبیاتی اؤز زنگین و گئنیشلیگی ایله هله ده چوخلو اثرلریمیز چاپ اولمامیش بوراخیلمیشدیر. بوگون یوزلرله ده­ یرلی کتابلاریمیز تورک دیلینده اولدوغو اوچون کتابخانالاردا توز باسمیش حالدا قالمیش، و اونلاری یایماق آذربایجان ادیبلری­نین بوینوندا آغیرلیق ائدیر. بو کتابلار آراسیندا ادبی ده­یرلره مالیک اولان بیر چوخلو اثرلر واردیر. بو اثرلرین بیر سیراسی اصیل قایناق کیمی بیزه بوگون لازیم اولان اثرلردیر. او جمله­ دن ایکی دیللی سؤزلوکلری آد آپارماق اولار. تاریخ بویو دیلیمیزین ماراقلیلاری، دیلیمیزی اؤیرنمک اوچون و بؤیوک ادیبلریمیز دیلیمیزی اؤیرتمک اوچون گؤزل کتابلار یازمیشلار و اونلار بوگون دونیا کتابخانالاری­نین بزه ­یی اولموشدور. آنجاق بو کتابلاری بوگون ائشیگه چیخاریب اوخوجولار الینه چاتماق ان ضروری ایشلردن ساییلیر. بو آرادا مقالیدالترکیه کتابی بو ده­یرلی اثرلردن­دیر کی میرزا فتحعلی خان قاجار(سپانلو) 150 ایل بوندان اؤنجه امیرعلیشیر نوائی­نین اثرلری اساسیندا یازمیشدیر.

   امیرعلیشیر نوائی 550 ایل بوندان اؤنجه 30 ایل ایرانین آوادانلیغی و گلیشمه­سی اوچون زحمتلر چکمیش و بوگون 400 دن آرتیق تاریخی بینالار هله ده ایشلنمکده ­دیر. اونون یاراتدیغی اثرلر ایرانین باشا – باشیندا، خراساندان توتوب یزد و کرمانا قدر یاییلمیش و بوندان علاوه، اونون اوچ دیلده یازدیغی – اؤزللیکله آنادیلینده یازدیغی اثرلر 30 جیلددن آرتیق بوگون بیزیم باشیمیزی اوجالتمادادیر. امیرعلیشیر نوائی تورکجه، فارسیجا یازدیغی اثرلری و تطبیقی دیل آراشدیرمالاری هله ده اؤز علمی – ادبی ده­یرلرینی ساخلاماقدادیر. نوائی اثرلرینی اوخوماقدا بوگون چتین­لیک­لرله اوز – اوزه گلیریک. چونکی او اثرلرینی جیغاتای و اوزبک آدلانان دیلده یازمیش و بیز آذربایجانلیلار اونلاری اوخوماقلدا چتینلیک چکیریک. تاریخ بویو نوائی اثرلری­نین شرحینده بیر نئچه کتاب یازیلمیش­دیر کی اونلارین آراسیندا مقالیدالترکیه ان دیرلی اثرلریدن ساییلیر. چونکی بو کتابدا بیر چوخلو شعرلر و بیت­لر نوائی دیوانیندان گتیریلمیش و ایضاح ائدیلمیشدیر. بو لهجه ایله یازیلان کتابلار او جمله­ دن مولانا لطفی، نوائی، سلطان حسین بایقارا دیوانلارینی دوشونمک و یارارلانماق اوچون بئله کتابلاری مطالعه ائتمک چوخ لازیم و ضروری ساییلیر.

   ائلچی بی جنابلاری بو اثری تاریخ توزوندان سیلیب و اونو اوخوجولار کوتله­ سی­ نین الینده چاتدیرماغی چوخ دیرلی و یارارلی بیر ایشدیر و من اونون اوخوماسینی بوتون آذربایجان اوخوجولارینا توصیه ائده­رک، اؤز نوبه­مده ائلچی بی­ین چکدیگی زحمتلره گؤره اللرینی سیخیب، اونلار اوچون داها بؤیوک نائلیت­لر دیله ­ییرم.

                                                                            م. کریمی