بولود قره چورلو (سهند)
سهند اتکلرینده بویا- باشا چاتدیغی سهند داغینین وقارلی آدینی اؤزونه شعر آدی گؤتوره ن «بولود» عمرونون یئنی یئتمه لیک ایللریندن بری، شعر و ادبیاتلا ماراقلاندیقدا، دنیا گؤروشونو مصراعلارا بوکوب، معاصر شعریمیزین اقتدارلی شاعرلریندن اولدو. سهند، اؤز عصرینین اؤن سیرالاریندا ایرلیله ین، مفکوره لی شاعرلریندندیر. او، مین ایللیک مکتوب ادبیاتیمیزین داهادا اعتبارلی کلاسیک نمونه لریندن ساییلان «ده ده قورقود» داستانلارینی معاصر ادبی دیل شیوه لریله شعره چکمیش و ملی شعوروموزون چیچکلنمهسینده بؤیوک رول اوینامیشدیر. «اوغوز» ائللرینین کلاسیک اسطوره لریندن سؤز آچان «سازیمین سؤزو» کیتابی، سهندین ایلک شعر کتابی کیمی، اوغورلا شاعریمیزه دنیا شهرتینی ارمغان ائده بیلمیشدیر. فردی استعدادینا دایاناراق، خالق فولکولوروندان قیدالانیب یازدیغی شعرلریله، چاغداش آذربایجان ادبیاتینین معاصر دورومونو اؤلکه میزدن اوزاقلارادا تانیتدیرانلاردان اولان سهند، بیر چوخ تدقیقاتچی و علم آداملارینین آراشدیرمالاریندا یازیلان تدقیقی موضوعلارا چئوریلدی.
بو معاصر شعریمیزین خالق طرفیندن آلقیشلاندیغینی گؤستریر. ائلیمیزین ـ یوردوموزون قانلی ـ قادالی ایللریندن بری، سهندین عالم دوستو، دوکتور، «محمدعلی فرزانه» جنابلارینین تشبثوایله، اؤتن ایل، قاباق ایللرده چاپ اولان ایکی جلدلیک سازیمین سؤزو کتابلارینا علاوه اولان باشقا شعرلرله بیرلیکده، سهندین آغیر حجملی شعر مجموعه سی دده مین کتابی، آدی له اؤلکه دن اوزاقلاردا ایشیق اوزو گؤردو[1]. دده قورقود بویلارینی أحتو ائده ن بو کتاب، محتشم شاعریمیزین ائله جه ده، چاغداش ادبیاتیمیزین شاه اثریدیر دئسهک، هئچ ده سهو ائتمیریک.
سهندین چاپ اولان شعرلرینه یازیلان اؤن سؤزلرین مؤلفی، تانینمیش عالم و بؤیوک فولکولورشناس م.ع فرزانه جنابلاری، سهند حیاتیندان سؤز آچدیقدا یازیر:
«20 ـ اینجی عصر، جنوبی آذربایجان ملی ـ مبارز شعر سیماسیندا پارلایان سؤنمز اولدوزلاردان بیری و بلکه ده بیرینجیسی ساییلان بولود قاراچورلو، مشهدی مطلب اوغلو، 1305 ـ اینجی ایلده ماراغا شهرینده بیر ایشچی عائله سینده دوغولموشدور.
دوغما ائل سجیهلری و قوراللاری ایله ایلگیلهنن آتا و آنا، اؤز کؤرپه لرینه «بولود» آدینی سئچدیلر.
اونلار بو آدی سئچمکده کیم بیلیر، بلکه آذربایجانین جوشغون و بولودلاری شیمشک چاخان طبیعتینی و بلکه ده خیرداجا بولودون بیرگون یاغمورلو بولود اولوب، آذربایجان شعر گلشنینی سوواریب گوللندیردیگی اوچون اونا وئرمیشلردیر.
بولود قاراچورلو، رضاخان استبدادینین اَن قورخونج ایللرینده، یعنی آذربایجان خلقینین ملی ـ مدنی وارلیغی تاپدالاندیغی و لاغا قویولدوغو ایللرده دوغولوب، بویا ـ باشا چاتدی. او درس اوخوماق اوچون گئتدیگی مدرسه ده اؤز آنا دیلینده اوخویوب ـ یازماق و حتی دانیشماغا حقلی اولماسا بئله، یارادیجیلیغینا باشلادیغی گوندن شعر و منظومه سی نین اساس حصّه سینی آنا دیلینده یازماغا باشلادی و عمرونون سونونا قدرده بو دؤزولمز شرایطه باخمایاراق اؤز وارلیغی، دیلی ،تاریخی، مدنیّتی یولوندا یورولمادان و یئنیلمه دن جارچکیب، قلم چالدی.» [2]
1358، اینجی گونش ایلی یاز فصلینین ایلکین گونلرینده آزادلیق گونشینین ایلیق هاوالاری اؤلکهیه یاییلماقدا ایکن، بولود قاراچورلو «سهند» دنیاسینی دئیشیب، ابدیته قوغوشدو. او، اؤلمز اثرلریله، اؤلمزلیکده یاشایان، بیر کؤوره ک اوره کلی شاعردیر. اؤزو دئدیگی کیمی؛ «آنجاق ائلی اوچون یاشایانلارین اؤلوب گئتمک ایله ن عمری قورتولماز اؤلومله حیاتدا بیر بوتونلوک وار :گول توخوم اولماسا، توخوم گول اولماز»
اولو سهندین یارادیجلیق پراسسینی گؤزدن گئچیردیکده، شعریمیزین بوتون بعدلرینه گؤستردیگی قایغیلارینی باشادوشه بیلیریک. یازیب یاراتدیغی ایللر، دنیا ادبیاتینین یئنیلیکچیلیک دؤورو اولدوغو کیمی، سهندده بو ادبی یولون اوغورلو شاعرلریندن اولور. اونون هئجا وزنلرینده یازدیغی شعرلر معاصر آذربایجان شعرینین تیپیک نمونهسیدیر. خالق حیاتیندان ذوق آلیب، انسانلارین عصرلر بویو آختاردیغی عدالت، سعادت و انسان سئوهرلیک، سهندین اثرلرینده اساس رول اویناییب، آپاریجی اولموشدور.
عصرلر بویو شفاهی خالق ادبیاتیمیزدا، ائله جه، مکتوب ادبیاتیمیزدا اؤنمینی قورویان آتا ـ بابا مثللریمیز، عاشیق ادبیاتی اؤرنکلری سهندین شعرلرینده اؤزونو قورویا بیلمیش و اونون أن کؤوره ک دویغولارینی تمثیل ائدهن شاعرانه جمله لر اولموشدور. او ائلی اوچون چیرپینان بیر اورهک، دانیشان بیر دیل اولموشدور.
سهندین فلسفی دوشونجه سی، حکیم زنوزی، ملا محمد باقر خلخالی و حکیم هیدجینین فلسفی زنجیرینین سون حلقه لریندن بیریسی حساب اولور. بو، سون حلقه ده فلسفه، انسانیله شیر، حیات قوخوسو آلیر و شاعری هر بیر «ایسم» ـه قارشی قویور:
قارقیش شیطانلارین وسوسه سینه،
قارقیش آزغینلارا، اگوئیستلره.
قارقیش دوشمانلارین دسیسه سینه
کومونیسم دئین شوونیستلره.
***
قیچیندان آسلانیر شیطان داش تکین
انسان دیرماشدیقجا کمالا ساری.
یئنجیر یئنجیشدیریر ایپین اؤرکنین
آرتیق یوکسلمگه قویمایا باری ....
انسانا یاراشیق سئوگی ـ ایستکدیر،
یاراماز خیصلتدیر کین باغلاماقلار.
انسانا یاراشان اؤرهک کؤوره کدیر،
وجدان خسته سیدیر، بوتون شیلتاقلار.
***
محبت ائویدیر انسان اوره گی
چوخ تئز کدورتدن بوشالابیلر
فطرتاً تمیزدیر انسان دیله گی
کینهلر اولفته چئوریله بیلر. [3]
ائله بونا گؤره ده، سهند، انسانیلشمیش فلسفی دوشونجه میزی، بیرده اجتماعی لشدیریر و سیاسیلشدیریر[4]. او، پهلوی شوونیزمی قارشیسیندا، طبیعی حقلری تاپدالانیمش مظلوم ائیلیمیزین وارلیق دیله مک یوخ، بلکه حقلی ووروشلارا گیره رک جایناغیندان قورتارماق ایسته ییر. بو حرکتی ایسه بصیرت گؤزوایله یولاچیخاراق باشلاییر. دنیانین مدارینین ضدّیتلردن، دوغدوغونا اینانان فلسفه لی شاعر، گرچگلیگین ایشیق ایله قارانلیق ووروشوندان پارلاماسینا اینانیر:
دفعه لر بو سؤزو سؤیله میشم من،
حقی غصبکاردان اولماز دیلنمک.
آزاد یاشاماغی سئویب ایسته ین،
حقلی ووروشلاراگیریشسین گرک.
***
یئرلی ضدّیتلر، عینِ حیاتدیر،
دونیانین مداری اونسوز پوزولار.
ایشیغین پارلایان یئری ظلماتدیر
مجادلهلردن حقیقت پارلار.
رحمتلیک گنجعلی صباحی دئمیشکن: «بولود قارچورلو سهند، بیر متفّکر، بیر فیلسوف کیمی حیاتین درینلیکلرینه جوماراق، آزادلیق و مبارزه یوللارینی گنجلیگه نشان وئرمک ایچون، سوندورولموش ملّی دویغو، ملی شعوری اویالتماغا چالیشدی ...» [5]
سهند سؤز اوستادی اولدوقدا، ان مهارتلی عاشق و ساز اوستادیمیش ائله بونا گؤره ده، سازی بیر ناطق ـ اؤزوده قوخماز بیر ـ انسان کیمی تانیتدیریر:
اورداکی دیل، آغیز سؤزدن اوساندی
سوروشون مطلبی تئللر سؤیله سین
دوداق دانیشارسا، اود توتلر ـ یانار
گرکدیر زخمهلر، اللر سؤیله سین[6]
سارسیلماز شاعر چاغینین گرگین دورومو، دیل یاساقلیغی و بیر یوللوقلا آزادلیغین بوتون جیغیرلارینی باغلی و بوتون آغیزلاری قاپالی دویدوقدا، ضیالی صنعتکارلاری، ساز سیغینمالاری، ائله جه ده اورهک سؤزلرینی، سازلا آندیرمالارینی تاپشیریر.
شاعرین اینامینجا انسان دیلی دیینمه ین سؤزو، ساز ایله دئییه بیلر، دوغورداندا عاشیقلارین سازیندا ترنم اولان سیزیلتیلار یاخود های ـ هارایلار او جمله دن جلیلی، جنگی کور اوغلو، یانیق کرمی و ... اولو شاعرین ادّعاسینی ثبوت ائدیر. آشاغیداکی چارپارایا باخین:
آشیق دایاندیریر سؤزو صحبتی
الینده صدفلی سازی دانیشیر
کامالا یئتنده انسان صنعتی
چؤللرین اؤرده یی، قازی دانیشیر.[7]
آشیق اؤزو دانیشدیغی سؤز- صحبتی بیر آنلیقدا، دایاندیریر سادا، اینجه و ظریف بارماقلارینداکی مضراب، کؤکسونه سؤیکه دییی قوپوزون، روحو جلالاندیران تئللرینه دهیهرک اونون یئرینه سازی دانیشیر. دویار شاعر دئییر انسانین هنر و صنعتی کامالین سون زیروه لرینی منیمسهدیکده، چؤلون دیل بیلمز حیواناتی او جمله دن قانادلی قوشلارینی دا دانیشدیرا بیلر. باجاریقلا شاعر دده قورقود داستانلارینین باشلانغیجینی اوره یه یاتیم پوئما ایله باشلادیقدا «دیرسه خان اوغلو بو غاج خانین» داستانینا ائل آشیقی و اونون سازی ایله گیریشیر:
آشیق چالیر سازینی
آچیر عشیق یازینی
نغمهلری اوینادیر
چمنلرین قازینی
چمن گولور، گول گولور
داغلار گولور ائل گولور
گولوشدوکجه طبیعت
نغمه گولور، تئل گولور
جوشور عاشیغین قلبی
دولانیر هر دییاری
دئییر قورقود ددهدن
سازینین دوداقلاری! [8]
ساز ـ سؤز صنعتکاری، اولوسال دویغولار یارادیجیلیغینا اؤزهل اوبرازلار باغیشلایاراق، سازین روحو اوخشایان و جیلالاندیران سسی ایله عشقی، املی چیچک لندیریر، هابئله اوره یه یاتیم نغمه سی ایله بوتون آچی (طبیعت)ینین قوشلاری، بیتگیلری، سولاری، داغلاری، باغلار ... ین گولدورور، ائله جه ده عاشیق قلبی دالغالانیب، جوشور و یوگرهک خیالی قارتال سایاغی قانادلاناراق بوتون تورک اؤلکه و ائل- اوبالارینی دولانیر و کؤکسونده کی سازین اینجه تئللری انسانین دوداقلاری کیمی ترپه نه رک ـ نهایتده اوغوزائللرینین باش بیلن آغ ساققالی قورقود دده دن سؤز آچیر ...
«قانلی قوجا» داستانینین باشلانیشیندا، اولوسال صنعتکاری اؤیره ک، قوپوز چالماسی و اولو بابالاریندان سؤز آچماسینی رجاء ائدیر:
جانیم عاشیق، گؤزوم عاشیق
چال قوپوزون، آچ داستانین
او سِحرکار جومرد الین
پرده لرده خوش دولانسین
اووزو قارا، باغری قارا
جهالته جوموب، باتان
قادینلیغا بهتان آتان
شارلاتانلار بیر اوتانسین.[9]
عاشیغین فسونکار بارماقلاری سازین پرده لرینده دولاندیقدا، اوزو قارا و قلبی قارا سارساق ساتقینلاری هابئله منم لیک دئنیزینه جومان، قادینلیق ناموسانا بهتان یاخان خوریاد شارلاتانلارا و تانیسین دئیه، سؤز قیرمانجینا باغلاییر، ائله جه ده یاراماز ائتگی (عمل) لرین افشا ائدیر.
اینجه روح و کؤورک اوره ک شاعر، ان کیچیک یاشلاریندان سازی بیر وورغون آشیق کیمی دینله دیکده، جیلخا اوره یی دالغالانیر، جوشور ائله بونا گؤره ده کؤنلونون ایلک یاوریسی اولاراق ایلک الهامینی ایسه سازدان آلیر:
ازه لدن منی ده جوشدوان اودور
اونو دینله میشم، فکره دالمیشام
او، وورغون کؤنلومون ایلک یاوریسیدیر
من ایلک الهامیمی اوندان آلمیشام.[10]
او دئییر: ائلین حرمتلی صنعتکارلری اولان عاشیق ساز مضراب ووردوقجا اؤزوده، اؤز نغمه سینده غرق اولور ائله جه ده های ـ هاییندان طوفانلار قوپاریر:
اؤزوده غرق اولور اؤز نغمه سینده
طوفانلار قوپاریر هر بیر نغمه سی
آچیر خیالی نین آغ یئلکه نینی
یئنه ده سؤیله بیر قورقود دده دن .[11]
آشیق، دده قورقوردان داستان آچاراق کئچمیش آتا ـ بابالارینین یاشاییش طرزی، سجییّهلری، قهرمانچیلیق، مردانهلیک.... لرینی خاطرلاییر. بونونلادا دویان شاعرین دویغولاری چیچهکله نیر.
دانیش دیلیم آشیق دیلین وار اولسون
آردی کسیلمه سین قوی بو داستانین
دانیش کئچن لرین ایزیله بلکه،
الیندن یاپیشاق یول آختارانین.[12]
دییه وارلیغین یاخود کیملییین آرایان ائللرین اللریندن توتوب، اونلاری اؤز کئچمیشلری ایله تانیش ائتمک اوچون، آتا ـ بابالارینین ایزلرینه ایشیق سالماق دیله ییر.
ائل دردی اؤرهیینده، پوئماسیندا خیال کندرینی آچارکن، آیلاری ـ ایللری گئریده قویور، اؤزونو کئچمیش اولو بابالارینین ائل ـ اوبا قونا قلیغیندا دویاراق، ائللرینین توی ـ دویونو ییخیناجاغیندا گؤزو قورقود دده یه دوشور، یاسلاناراق، غملری داشیر، دئمک بیر ایستکلی و ارکویون کؤرپه کیمی، دده یه یاخینلاشاراق، یاشادیغی دؤرون سیخینتی ـ هابئله رحمیسیز دوشمانلارین آمانسیزجاسیا ائل ـ اوبانی تاداماسی و... دان آتاسینا شکایت ائدهرک، کندلرده، اوبالاردا، طوی ـ دویونلرده نغمه یاساقلیغی، گئت ـ گئده، عاشیق و سازین و باشقا محلّی موسیقی آلتلری، هابئله مثللر، متللر، عنعنه لر و رسملرین اونودولماسیندان آجی ییر:
اوبالاردا نه توی نه بایرام اولور
نه قوپوزچالینیر، نه مرد اؤیونور .
نه بیر اوزان گلیر نغمه اوخویور
نه بدوو آتلارین ایچی دؤیونور .
1) ب. ق.سهند،، ددهمین کتابی، رئلاکتور: دوکتور م.ع. فرزانه، ناشر: دورنا درگیسی- تریبون درگیسی، استکهلم، 2001.
1) سهند، سازیمین سؤزو، مقدمه محمدعلی فرزانه، تبریز، 1346، ص 16.
1) سهند، سازیمین سؤزو، جلد 1، تبریز، 1346، ص 76.
2) دوکتور حسین محمدزاده صدیق، پیک آذر هفتهلیگی، نمره 14، 1382.
1) گنجعلی صباحی، شعریمیز زمانلا آددیملاییر، تهران، 1358، ص 76.
2) سهند، سازیمین سؤزو، جلد 1، ص 17.
1) همان، ص 18.
1) همان، ص 86.
1) سهند، سازیمین سؤزو، جلد 2، ص 47.
2) سازیمین سسی.
3) همان.
1) همان.
آذربایجان ادبیاتی، تاریخی و اینجه صنعتی