خزر امپریاسی

سلاملار، سئویملی قوروپداشلار! آخشامیز خئیر! کئچن هفته لرده گؤگ تورک امپریاسی حاققیندا دانیشدیق. بیلیرسینیز گؤگ تورک سولاله سی میلاد تقویمی ایله 552جی ایلدن 734جو ایله قدر حکومت سوروب، چین دوواری نین جواریندان توتوب سیبری، قافقاز و آذربایجانی الده ائتمیش، روم – بیزانس ایله قونشو اولموشدولار و ایپک جاداسیندا امنیت قوروب، یاخشی اقتصادی گلیر قازانیردیلار. نهایت 734جو ایلده اویغورلار، گؤگ تورک لری حکومتدن سالیب اویغو امپریاسینی یارادیرلار. آنجاق اویغور امپریاسی آسیانین دوغو بؤلومونده قورولور، بیر حالداکی باتی بؤلومو – آذربایجان دا اونون ایچینده - خزرلره قالیر. گؤگ تورک آرادان گئده رک خزرلر گوجله نیب، مستقل حکومتلرینی قورورلار. خزرلر بوتون قافقازی خزر دنیزی نین قوزئییندن تامام باتی ساحیلللرینی و باتی بؤلگه لرینی قارا دنیزین قوزئیینه قدر الده ائدیر و 10جو یوزایله قدر حکومتی اللرینده ساخلاییرلار. بوگون خزر دنیزی اونلارین آدینا آدلانیر. خزرلر ثروتلی اولاراق، علم و مدنیت اوغروندا دا یوکسک ماهیت قازانمیشلار. خزرلر حاققیندا مورخلر و تاریخ آراشدیریجیلاری طرفیندن کیفایتی قدر کتابلار یازیلیب و قایناقلار الده واردیر. بو قایناقلارا آرخالاناراق خزرلر 3000 ایللیک بیر تاریخه مالیک ساییلیرلار. تامام تاریخلرده – یونان، عرب و فارسیجایا چئوریلن کتابلاردا خزرلره گؤره معلومات واردیر. اونلار ساواشلارا گیریشیب، اؤلکه لرینی گئنیشله دیب و گاهدان سیناغا اوغراییب، گئری قاییدیب و یئنه آذربایجانا سیغینیبلار. خزرلرین گؤزل و آباد شهرلری اولموش، تجارت، آل – سات ایشلری، صنعت و هنر ایشلری گلیشیب، امن آمانلیقدا یاشاییبلار. خزر امپریاسیندا اؤنملی بیر مساله، دین حاققیندا اولان تسامح و تساهل دور. خزر خاقانلاری دین آزادلیغینی اساس توتاراق، اؤلکه ده یهود، خریستیان و مسلمانلار بیر – بیری نین یانیندا یاشاییردیلار. مچید، کلیسا و کنیسه لر بیری – بیری نین یانیندا تیکیلیردی.

خزر کلمه سی مختلف عالیم لر طرفیندن مختلف باخیشلارلا معنالانمیشدیر. بیر سیرا خزر کلمه سینی گزمک کلمه سیندن تؤرنمیش بیلمیش، باشقالاری مُرتد معناسینی آنلامیش، بیر عده خسرو کلمه سیندن یارانما و بیر عده ده قوزئی قبیله سی معناسیندا بیلمیشلر. عئینی حالدا تاریخ طبری، تاریخ یعقوبی و باشقا عرب قایناقلاری خزرلری یافث اوغوللاریندان اولدوغونو یازیرلار. قاباقجا دئدیگیمیز کیمی حضرت نوح یئر کوره سینی اوچ اوغلو – حام، سام و یافث – آراسیندا بؤلور و یافث تورکلرین آتاسی ساییلیر. ایران تاریخینده افسانه لرله دولو اولاراق خزرلرین کیخسرو ایله ساواشیندان دانیشیلیر. بو تاریخی – افسانه لی اولای، اسکندرین هجوموندان اؤنجه یه عایید اولور. باشقا قایناقلاردا ساسانی لار زمانیندا خزرلرین عظمتلی، یوکسک دوروملو و اختیار صاحیبی اولدوقلاری یازیلیر. مسعودی مروج الذهب کتابیندا خزرلرین اردشیر زمانیندا 226 – 240 میلادی ایللرینده - تاریخده اولدوقلارینی یازیر. هابئله طبری تاریخی فیروز – ساسانی شاهی زمانیندا (457 – 485) ایللرینده خزرلرین یوروشو ایله اوز – اوزه گلیر و فیروز باجی سینی هدیه گؤنده ره رک اونلارلا باریشماغا مایل اولور. انوشیروان دا تاریخی قایناقلارا گؤره خزرلردن قورخوردو. طبری نین یازدیغینا گؤره انوشیروان جور به جور حیله لرله خزرلره ایلیشیر، حتا خزرلرین اوردوسونا اود آچیر. اما تورک لرین بیرلیگیله اوز – اوزه گلیب دال قاییدیر. انوشیروان ساراییندا اوچ تخت قورولموشدور کی بیری خزرلرین ائلچی سینه عایید ساییلیردی و هئچ کس اوندا اوتورمازدی مگر خزرلرین ائلچیسی. انوشیرواندان سونرا اوغلو هرمز ایش اوسته گلیب و او دا بیزانس ایله ایلگی قورور و خزرلریله بیرگه ساواشا گیرمه ­یی بیزانسا اؤنرله ییر. اما بیزانس هرمزی قبول ائتمه ­ییب، بلکه تورکلرله بیرله­شیر.

البتده خزرلر بیزانس ایله ده ساواشمیشلار و خزرلر هئچ بیر زمان سینماییب و دال قاییتمادیلار. ارمنی و گورجو قاتیناقلاری دا خزرلر حاققیندا معلومات داشییرلار. اونلارین قایناقلاری دا خزرلرین میلادین بیرینجی یوزایللرینده آذربایجان و قافقاز بؤلگه ­لرینده گوجلو و ثروتلی اولدوقلارینی یازیرلار. خزرلر، هونلارین، ساکالارین و گؤگ تورکلرین خلفی اولاراق بیر سوی­دان اولدوقلاری بللی­دیر. یونان قایناقلاری همیشه خزرلری تورک آدلاییرلار. بوگونون آراشدیریجیلاری بو سؤزون اوستونده تاکید ائدیرلر کی خزرلر اولماسایدیلار عربلر و اسلام دینی بوتون اوروپانی الده ائدردیلر. بو نظری اثبات ائتمک اوچون ده خزرلرین عربلر قارشیندا مقاومت­لرینه چوخلو فاکتلار گتیریرلر. هله حالدا خزرلر امپریاسیندا دین آزادلیغی اساس قازانیردی. حتا تامام قایناقلار بونو یازیرلار کی خزر خاقانی نئچه دفعه ­لر مسلمان، مسیحی و یهودی­لرین روحانی­لرینی سارایدا مباحثه ­یه چاغیریر و بو مباحثه­لرده یهود دینی­نین روحانی­سی باشقالاریندان یاخشی چیخیش ائدیر و بحثده اونلارا غلبه چالیر. بونا گؤره خاقان و سارای اهلی یهود دینی­نی قبول ائدیر؛ آما بو او معنادا دئییلدیر کی خالق کوتل ه­سی ده یهودیتی قبول ائتمیش، بلکه هامی آزادلیقلار اؤز دینینده و مراسیم­لرینی عمل ائتمه­ده آزاد قویولموشدور. بو اولایی تاریخ طبری، تاریخ بلعمی، ابن اثیر و باشقالاری یازمیشلار. چوخلو تاریخی کتابلاردا یازیلمیشدیر کی خاقان یهودیتی قبول ائدیبدیرسه خالق اؤز دینینده ثابت قالمیش و دینی مراسیملرینی آزادلیقلار یئرینه یئتیریر؛ حتا بونو دا یازمیشلار کی خزرلرین شهرلرینده اؤزه­للیکله ایتیل ده – خزرلرین باشکندینده مچیدلرین مناره ­لری باشقا دین­لرین معبدلریندن اوجا و عظمتلی-ایمیش. ایتیل شهری – ولگانین کناریندا خزرلرین باشکندی اولاراق، آرازین گونئی طرفلری ده - اردبیلدن موصله قدر - خزر امپریاسی­ نین توپراغی ساییلیردی. اونلار عربلری اردبیلدن ائشیگه قووب و اردبیلی الده ائتمیشلر.

محمود کاشغرلی دیوان لغات­ التورک اثرینده خزرلر حاققیندا یازاراق باشقا تورک قبیل ه­لری او جمله ­دن ساویرلر، سمندرلر و بلنجرلرین خزرلر ایچینده حل اولدوغونو دا یازیر. بوگون تاریخ آراشدیرانلاری او جمله­ دن دانلپ، آرتور کستلر، آرتامونوف، دولانوآ، رایاخوفسکی، لئرقومیلوف، زکی ولیدی توغان، ابراهیم قفس اوغلو و باشقالاری خزرلر حاققیندا اولان معلوماتی آراشدیریب، خزرلرین یوکسک مدنیت صاحبی اولدوقلارینی کسین­لیک­له تایید ائتمیشلر. عئینی زمان اونلارین دیلی و ادبیاتی حاققیندا دا علمی سونوجلارا چاتمیشلار. خزرلر میلادین 9 و 10جو یوزایللرینده اوروپایا ساری یؤنه­ لیب، لهستان و بولغارستاندا یئرله ­شیب، دؤولتی ایشلرده متصدی کیمی مسئولیت داشییرلار او جمله ­دن اونلارین دولتینده سکه ضرب ائتمکده سوروملولوغو بویونلارینا آلیرلار.

خزرلرین دیلی تورکجه اولموش و گؤگ تورکلرین دیلی­نین داوامچیسی اولموشلار و بوگون اونلاردان نئچه – نئچه تورکو کتابلار الیمیزده ­دیر، او جمله­ دن "نوم بیتیک" اثری "دوعا کتابی" معناسیندا دفعه ­لرله چاپ اولوب یاییلیبدیر ایراندا تبریزده اختر نشریاتی طرفیندن ده یاییلیبدیر. آنجاق بو کتابدا یازیلان دوعالار، یهود دینینه عایید اولدوغو اوچون یهود دینی ­نین دوعالارینی احتوا ائدیر و بونا گؤره مسلمانلار طرفیندن قارشیلانماییب آلقیشلانماییر؛ بیر حالداکی بو اثر دیلیمیز و ادبیاتیمیز اوچون ده ­یرلی بیر اثردیر. بو اثرین بوگون ده الیازمالاری آذربایجانین مختلف شهرلرینده او جمله ­دن زنگاندا موجوددور.

بوتون تاریخی قایناقلاردا تاریخ طبری­دن توتوب تاریخ یعقوبی، مروج الذهب، تاریخ بلعمی، و عالیملردن ابن اثیر، ابن بلخی، ابن مقفع و باشقالاری خزرلر حاققیندا معلوماتلار وئرمیشلر. هامیدان اؤنملی فخرالدین مبارکشاه اؤز تاریخ کتابیندا خزرلرین یازدیغی خط، الیفبالاری و ادبیاتلاریندان دانیشیر. فخرالدین مبارکشاه اثرینی 575جی ایلده یازمیش و خزرلرین آذربایجاندا اولدوقلاریندان – اردبیلدن موصله قدر گئنیش اراضینی اللرینده اولدوغونا اشاره ائدیر.

من سؤزو اوزاتمادان، نوم بیتیک اثریندن تکجه نئچه جمله­نی اوخویوب و گؤسترمک ایسته ­ییرم کی بوگونکو تورک دیلیمیز ایله 1400 ایل بوندان اؤنجه خزرلرین تورکجه­ سیله چوخ فرقلی اولمامیش و داها بوندان آرتیق باش آغری وئرمه ­ییرم:

دقت ائدین کی خزرلر تانری­یا "آدونای" دئیرمیشلر؛

خزر تورکجه­ سی: آدونای! ائشیت کین بنی، یالبارماغیم سانقا قالسین.

بوگونکو تورکجه ­میزله: ای تانری، منی ائشیت (دینله)، یالوارماغیم سنه گؤره ­دیر.

 

خزر تورکجه­ سی: آدونای چئوا اوت! نه سئوگیلی­دیر توختار یئرلرینگ.

بوگونکو دیلیمیزده: ای اودلار تانریسی! گؤزل یئرلرین نه قدر سئومه­ لی­دیر.

 

خزر تورکجه­ سی: سان آدامقا کی قووات آنقار سنده / سئومک­لر کونگوللرینده.

بوگونکو تورکجه ­میزله: نه خوشبخت­دیر سندن قوّت آلانلار، کؤنلونده سنی زیارت آرزولایانلار.

 

خزر تورکجه­ سی: ائشیت کین آدونای، تنگریمیز آدونای بیردیر.

بوگونکو تورکجه ­میزله: ائشیت گیل: آدونای، تانریمیز بیردیر.

 

خزرلر تورکجه ­سی: آدونای، آدینگ دونیاغا دگین. آدونای ساغینچینگ داووردان داوورغا.

بوگونکو تورکجه ­میزده: ای آدونای! آدین دونیا دوردوقجا ابدی­دیر. آدونای؛ شهرتین نسیللردن نسیللره چاتیر.

 

گؤروندویو کیمی بو دیل بیزیم بوگونکو دیلیمیزله چوخ یاخین­دیر. دیلچی­لرین دئدیگینه گؤره: هر دیل 1000 ایل عرضینده یوزه 25 فاییزینی ده ­ییشیرسه طبیعی­دیر. اما 20جی یوزایلدن بو ده­ییشیلمه ­یین سرعتی داها آرتیقدیر. گؤرورسونوز کی خزر دیلینی دوشونوروک و چوخلو سؤزجوکلر عئینی فورمادا بوگون ایشله­دیلیر. گؤردویوموز دیل، 1400 ایل بوندان اؤنجه­ کی دیلیمیزدیر و تورکجه­ دیر. بو دیلده کتابلاریمیز و یازیلاریمیز واردیر. داها آذری آدیندا دیل هاردادیر؟

خزرلردن اؤیرَندیگیمیز: دین آزادلیغی، دموکراسی و انسانلارا حؤرمت قویماقدیر. بو اوچو ده ائله بوگونکو ایستیک­لریمیزدن­دیر.

باشینیزی آغریتدیم. سیز عزیزلریمه خوش گئجه آرزیلاییرام.