خواجه مسعود و سهیل و نوبهار

 

   یکی از شاعران بلند آوازه ی قرن هشتم هجری که با اثر معروف سهیل و نوبهار در تاریخ ادبیات ما جاودانه گشته، ولی به اندازه ی لازم هنوز شناخته نشده است همانا خواجه مسعود ابن احمد گرمیانی است. او، از شاعران دربار گرمیان بوده و عشق و علاقه ی وافری به زبان مادری خود داشته و در عین حال، از ادبیات عربی و فارسی خزینه های فروان چیده و بر ادبیات ترکی افزوده است. سلجوقیان که امپراتوری بزرگی را در آسیا و خاور میانه سامان داده بودن برای استحکام نظام خود به گونه ای فدرالیسم روی آوردند و سلجوقیان مناطق مختلف را بنا نهادند از جمله : سلجوقیان آذربایجان، سلجوقیان آناتولی، سلجوقیان کرمان و فارس و غیره. به دنبال آنان در آناتولی نیز فرمانروایان کوچک دیگری پا به عرصه نهادند که بیشتر آنان بر هویت ترکی خویش تکیه زدند که از میان آنان به سلسله های آیدینیان، منتشائیان، گرمیان، عثمانیان و غیره می توان اشاره کرد که از این میان حکومت 600 ساله عثمانیان حائز اهمیت است. لازم به ذکر است که در این حکومت ها برعکس حکومتهای مستقر در آذربایجان که تحت تاثیر ادبیات فارسی بوده است می توان از تاثیر ادبیات عربی و فرانسوی در این زمان و در این فرمانروائیها سخن گفت. در این قرن آثار فراوان ترکی نیز خودی می نماید و بسیاری از کتابها به زبان ترکی نوشته شده و حتی از زبان های فارسی و عربی ترجمه می گردد.

   در این سده ها می توان از دهها کتاب و اثر ترکی که در عین حال هرکدان از آنان دارای حجم زیادی هستند نام برد که چندی از آنها چنین است :

یوسف و زلیخا،   از شیاط حمزه   1529 بیت

قصه ی یوسف،  از قاضی ضریر،    2124 بیت.

ترجمه منطق الطیر، گلشهری(717ه/1317م)، 4408 بیت

غریب نامه(730 ه / 1330 م) از عاشق پاشا (1272 – 1333م)  در 12000 بیت.

سهیل و نوبهار (751 ه/1350م)از خواجه مسعودابن احمد   در 5703 بیت.

خسرو شیرین(766ه/1367م)از فخری، در 4683 بیت.

خورشید نامه،(789ه /1387م) از مصطفی شیخ اوغلو     در 7903 بیت.

عشق نامه (800ه/1398م) از محمددر 8702 بیت.

گل و خسرو (بعد از سال 1390 م) از توتماجی در 5370 بیت.

جمشید و خورشید(806ه /1403م)،از احمدی در 479 بیت

ده مرغ   (920ه /1514م) از شمسی.

گلشن سیمرغ (964ه /1556م)،از ضعیفی(متوفی 967ه)

اشراح الصدر (986ه /1578م)، از شیخ محمد.

سیمرغ نامه،از ابراهیم گلشنی (متوفی 940 ه /1533م). 

و صدها منظومه ی دیگر که از این سده به بعد توسط صدها شاعر ترکی گوی نوشته می شوند....

   زندگی خواجه مسعود

   در کتابهای مختلفی در طول تاریخ ، اطلاعاتی را می توان در باره ی زندگی این شاعر بزرگ یافت. حتی در آثار خود شاعر نیز می توان به اطلاعاتی دست یافت. شیخ اوغلو که شاگر بلافصل خواجه مسعود است در کتاب معروف خود "کنزالکبرا و محک العلما" که در سال 803 هجری مصادف با 1408 میلادی است 22 بیت از اشعار خواجه مسعود را قید کرده است. دومین منبعی که می توان گفت ذکری از خواجه مسعود کرده است کتاب "مشاعیرالشعرا" نوشته شده در سال 974 هجری مصادف با 1566 میلادی از عاشق چلبی است که به تفصیل در باره ی اثر "سهیل و نوبهار" و خواجه مسعود مطالبی را آورده است. عاشق چلبی می گوید : "خواجه مسعود ابن احمدین ادالری غایت تورکانه دیر". و اضافه می کند که اثر سهیل و نوبهار خواجه را در اوان نوجوانی خوانده است. این امر نشان می دهد که خواجه مسعور عالمی شناخته شده و معروف بوده است. اما اطلاعات غیر قابل انکار را می توان از آثار خود خواجه مسعود یافت.

   خواجه مسعود در بخش "سبب نظم ترجمان این کتاب" و در بخش "ختم شده کتاب و عذر آوردن" در اثر معروف خود – سهیل و نوبهار ، از زندگی خود سخن رانده است و به قولی خود را معرفی کرده است. او، در اینجا نام پدر خود را چنین آورده است :

   ولی ابن کی مسعود ابن احمدم،

   بونون گیبی غرق اولموشام وه، نئده م؟

و در سطور بعدی اضافه می کند :

   سعادت دگیل می کی توتوب بویین،

   سؤزی دوزه مسعود سعدی له یین.

او در ابیات بعدی به اینکه اهل کجاست و به چه دینی است و غیره پاسخ می دهد :

   یانوبدور اودا حؤرمتیم خرمنی،

   گؤرور بیلور اونلار جهود – ارمنی.

   کی بن بیر یانا قویموشام نام و ننگ،

   مسلمان اولا بانا نسبت فرنگ...

او، خود را اهل کریمه می داند در حالی که بسیاری از تذکره نویسان، او را از اهالی تورکستان می دانند که در زمان سلجوقیان آناتولی همراه با بسیاری از همزبانان خود از دیار تورکستان به سرزمین روم آمده است.

   قابل ذکر است که در همین زمان شاعر دیگری با نام "قول مسعود" نیز در قید حیات بوده و آثاری به تورکی می نوشته است. او، در بین سالهای 1309 الی 1347 میلادی کتاب "کلیله و دمنه" را به زبان تورکی ترجمه کرده است و برخی از محققان این دو شاعر را یکی دانسته اند، در حالی که تحقیقات اخیر نشان داده است که شخصیت خواجه مسعود ابن احمد جدا از قول مسعود می باشد.

   باز گفتنی است که مصطفی شیخ اوغلو، سراینده ی اثر معروف "خورشید نامه" که دفتردار سلیمان شاه(متوفی 1388م) بوده، خود را از شاگردان خواجه مسعود شمرده و به این شاگردی افتخار کرده است. تذکره نویسان و محققان معاصر نیز، خواجه مسعود را از شاعران دربار گرمیان دانسته اند و از احترام وافر وی در دربار سخن رانده اند.

   خواجه مسعود، هنگام سخن از اصل و نسب خود با فروتنی زایدی سخن می راند که از آن جمله چنین می گوید :

   سورارلار اولور ایسه اصلون نه دور،

   آتان و دده ن ، اصل و فصلون نه دور؟

   توتیلور دیلوم کیم وئره ون جواب،

   بولارون آدین چکمک دور صواب.

   بولار واردوغی یئره بن وارمادوم،

   بولارون زمانینا حوض ایرمه دوم.

   بولار عالیم ایدی و بن جاهیلم،

   بولار عاقل و ساغ و بن غافلم.

   قویوب علمی جهلی قاتی توتموشام،

   نه کیم اوقودوم ایدی اونوتموشام...

او، در ادامه از درگذشت پدر خود سخن می راند و می گوید :

گئچم بن داخی، چونکی گئچدی بولار،

ایچم شربتی کیم هم ایچدی بولار.

بن ایشبو زمانه اونی بیلمیشم،

یارامازدوغوم ایچون قالمیشام...

   باز از سهیل و نوبهار درمی یابیم که هنگام نگتارش این اثر، خواجه مسعود دوران کهولت را می گذرانده است.

 

   آثار خواجه مسعود

   خواجه مسعود دو اثر بزرگ داشته است که اولی سهیل و نوبهار و دومی فرهنگ نامه بوده است. سهیل و نوبهار را در سال 751 هجری و فرهنگ نامه را در سال 755 هجری مصادف با 1354 میلادی سروده است. سهیل و نوبهار در 5703 بیت بوده و فرهنگ نامه در 4044 بیت. با این محاسبه، حداقل ابیات دو اثر او از 11000 بیت می گذرد و تردیدی نیست که خاوجه مسعود دیوان مشتمل بر غزلیات و انواع اسعار دیگر نیز داشته است که هنوز در میان کتاب های بی شمار شناخته نشده ی دنیای ادبیات ترکی همچنان ناشناخته مانده است.

از کتاب سهیل و نوبهار دو نسخه ی خطی ارزشمند اکنون دردست است که نخستین نسخه در کتابخانه ی دولتی برلین نگهداری می شود. تاریخ استنساخ این نسخه را ادیبان ، مختلف دانسته اند ، برخی این تاریخ را مصادف با 20 رجب 780 دانسته اند و برخی دیگر تاریخ آنرا 830 هجری معرفی کرده اند. این کتاب در سال 1904 به کتابخانه فروخته شده و برای اولین بار در سال 1925 چاپ و منتشر شده است. این نسخه دارای 5568 بیت و 189 برگ می باشد که در هر صفحه ی آن 17 سطر نوشته شده و در عین حال، دارای 62 عنوان می باشد. همچنین در صفحه اول و آخر این نسخه، مهر سلطان بایزید دوم(1447 – 1511) زده شده است.

   نسخه دوم این کتاب متعلق به دهری دیلچین می باشد که دارای 5278 بیت می باشد و تاریخ دقیق استنساخ آن معلوم نیست و به احتمال زیاد در قرن 16 میلادی نوشته شده است.

   اما اثر دیگر او، فرهنگ نامه است که ترجمه ای از برگزیده های بوستان سعدی شیرازی به همراه داستانهائی از کلیله و دمنه می باشد که به شعر ترجمه کرده، اما ترجمه ی کامل نمی توان بدان گفت؛ چرا که بیشتر خلاقیت خود شاعر در آن دیده می شود، اما مطالب و داستانها از بوستان گرفته شده است.

   از این اثر،نسخه های خطی بیشتری در دست است . از آن جمله نسخه ی معتبری از فرهنگ نامه متعلق به کتابخانه ی ملت است که در بخش دیوانهای خطی در استانبول تحت شماره ی 300 نگهداری می شود. این اثر متعلق به ولد چلبی بوده است. این نسخه در سال 1922 منتشر شده است.